FOLLOW US
Μιχάλης Παπαδημητρίου

Μιχάλης Παπαδημητρίου

E-mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.
Δευτέρα, 18 Φεβρουαρίου 2019 16:03

Τούβλα ευπώλητα

Μια φανταστική ιστορία που ο συγγραφέας της Έρνεστ Χέμινγουέι (1899-1961) κατάφερε να την συνοψίσει μέσα σε μόλις έξι λεξούλες γραμμένες σε μια χαρτοπετσέτα ήταν η εξής: «Πωλούνται παιδικά παπούτσια. Δεν φορέθηκαν ποτέ», με την οποία κέρδισε μεταξύ φίλων του ένα στοίχημα δέκα δολαρίων.

Το γεγονός έκανε αίσθηση στους σχετικούς κύκλους και πολλοί προσπάθησαν έκτοτε να τον μιμηθούν σκαρώνοντας αναρίθμητες ιστορίες «των έξι λέξεων».

Έξι λέξεις, τώρα που το θυμάμαι, είχαν και οι περισσότεροι χρησμοί της Πυθίας όπως ο «ήξεις αφίξεις ουκ εν πολέμω θνήξεις» που έπαιζε με το κόμμα, και ο «αργυρέαις λόγχαισι μάχου και πάντα κρατήσεις» που είπε στον Φίλιππο εννοώντας τα χρήματα, και κείνος ο άλλος ο «Κροίσος Άλυν διαβάς μεγάλην αρχήν καταλύσει» που τόση μεγάλη σύγχυση επέφερε και τόσα δεινά επακολούθησαν για τον Κροίσο.

Πολύ αργότερα η Αμερικανίδα λογοτέχνισσα Lydia Davis επιδόθηκε στη συγγραφή εξαιρετικά σύντομων ιστοριών, ενίοτε χρησιμοποιώντας μόλις τρεις προτάσεις!

Βέβαια όλα αυτά έρχονται σαν μια ακραία πλην φυσιολογική αντίδραση -σαν ένας αντίποδας- στη σημερινή φλυαρία και την ανούσια πολυλογία, η οποία πολυλογία, δυστυχώς για μαρκετινικούς λόγους, γίνεται κάποια στιγμή πολυγραφία και βρίσκει κάθε μέρα και περισσότερα πρόθυμα και ευήκοα εκδοτικά ώτα.

Ίσως μάλιστα αυτοί οι εκδότες να έχουν το μεγαλύτερο μερίδιο της συνενοχής, αν θυμηθούμε και τον Εμμ. Ροϊδη στην αρχή της Πάπισσας Ιωάννας που λέει: «τούτο συνιστώσι και οι βιβλιοπώλαι, οσάκις παραγγέλουσι βιβλίον, ορίζοντες εις τον συγγραφέα το μήκος, το πλάτος και την ύλην αυτού ως του ενδύματος εις τον ράπτην».

Χάζευα τις προάλλες με ένα αίσθημα κόρου και αηδίας τις αναρίθμητες βιβλικές «τουβλίνες» εκτεθειμένες στους πάγκους μεγάλου αθηναϊκού βιβλιοπωλείου, και σκέφτηκα ότι πολλές από αυτές μπορεί να καταντήσουν ... και στα ευπώλητα εάν τις ευνοήσει η αγοραστική μανία.

Υπέρογκα βιβλία, καλοδεμένα και ευπαρουσίαστα των οκτακοσίων και εννεακοσίων σελίδων (!), με τίτλους συνήθως εξεζητημένα ρομαντικούς έως ψυχεδελικούς του τύπου: «Μαζεύοντας πεταλούδες», ή «τα όνειρα της γάτας μου» ή και πιο πεζούς όπως «η κόρη μου και γω» και άλλα τέτοια υψηλά και ιδεώδη.

Σε μια εποχή σχεδόν αποστεωμένη, άτεχνη, υπερπρακτική και αφιλοσόφητη, μια εποχή με ασθμαίνοντα βιοτικό βηματισμό (pace of life) είναι απορίας άξιον, όχι ποιος αγοράζει αυτά τα τούβλα, αλλά ποιος τολμάει να τα ανοίξει και να τα μελετήσει.

Δεν έχει διδαχθεί ακόμα ο σύγχρονος άνθρωπος ότι η βραχυλογία στην έκφραση και η αισθητική αφαίρεση στην Τέχνη είναι χαρακτηριστικά γνωρίσματα της ύψιστης πνευματικής δημιουργίας, για τον απλούστατο λόγο ότι αφήνουν χώρο πέρα από τα μάτια και τα αφτιά, χώρο που είναι αναγκαίος και πολύτιμος για τη νόηση, την αξιολόγηση και την περισυλλογή.

Μ’ αυτή την έννοια (της αφαίρεσης) κανένα λ.χ. ρεπορτάζ όσο καλογραμμένο και να είναι δεν μπορεί να σου πει όσα σου λέει το σκίτσο μιας γελοιογραφίας.

Ακόμα, καμιά σουίτα δεν μπορεί να σε κάνει να βαλαντώσεις όπως ένα ρεμπέτικο ή τέλος, για να μην πέσουμε και μεις στην παγίδα της μακρηγορίας, καμιά χρυσελεφάντινη μαντόνα δεν είναι σε θέση να σε υποβάλει όπως μια απέριττη βυζαντινή Παναγία που μαγεύεσαι και ψάχνεις να βρεις πού είναι η ομορφιά της και πού το θεϊκό μεγαλείο της.

Και για να γυρίσω στα τούβλινα βιβλία, θα πρέπει να ομολογήσω ότι με τρομάζουν και με απωθούν. Είναι χρήσιμο να θυμόμαστε ότι πάντα η ποσότητα είναι αντιστρόφως ανάλογη προς την ποιότητα και την αντιμάχεται, και αυτός είναι νόμος φυσικός και αδιάψευστος.

Ο Ηράκλειτος είπε κάποτε «τα πάντα ρει» και για δυόμισι χιλιάδες χρόνια τον θυμάται και τον ερευνά όλη η ανθρωπότητα. Έβαλε μέσα σε τρεις μόλις λέξεις όλη τη θεωρία της εξέλιξης, τα γυρίσματα του βίου και της τύχης, τη χρυσή ανάγκη τής κάθε αλλαγής, την ασύλληπτη αρχή τής κοσμογονίας και του απείρου. Και δεν είναι μονάχα ο Ηράκλειτος. Όλοι οι αρχαίοι σοφοί προσπαθούσαν μέσα σε ένα ρητό των δύο- τριών λέξεων να αποκρυσταλλώσουν ολόκληρες βιοθεωρίες.

Τι άρα σπουδαίο μπορεί να κρύβεται μέσα στις 350.000 (!) λέξεις ενός σημερινού βιβλίου;

Και για να ακολουθήσω και γω τις περίφημες ιστορίες των έξι λέξεων: «Ποιος διαβάζει τελοσπάντων τόση λογοτεχνική λογοδιάρροια»;…

Τρίτη, 12 Φεβρουαρίου 2019 12:50

Tα κοθόνια

Όταν διαβάζει κανείς την αρχαία ελληνική ιστορία στις λεπτομέρειές της νιώθει σαν να ζει σημερινά γεγονότα και τύπους σημερινών πολιτικών ανθρώπων.

Ένας τέτοιος «τύπος» ήταν και ο Θηραμένης.

Είχε γεννηθεί στην Κέα και υιοθετήθηκε από κάποιον ονόματι Άγνωνα από τα Στείρα της Ευβοίας.

Μαθήτευσε στην Αθήνα κοντά στο σοφιστή Πρόδικο τον Κείο και στο μεγάλο Σωκράτη και είχε καλλιεργήσει μιαν αξιοπρόσεκτη ευγλωττία.

Το 411 π.Χ., και μετά τη Σικελική τραγωδία, συνέπραξε με τη Βουλή των τετρακοσίων ούτως ώστε να ανατραπεί η δημοκρατία, κι αυτό ήταν το πρώτο πολιτικό του «έργο».

Το καλοκαίρι του 406 συνέβη το ατυχέστατο περιστατικό της ναυμαχίας των Αργινουσών. Στη θάλασσα των Μοσχονησίων έναντι της Λέσβου οι Αθηναίοι κέρδισαν τους Σπαρτιάτες σε ναυμαχία, αλλά μέσα στη θαλασσοταραχή με ανέμους διψήφιων μποφόρ δεν μπόρεσαν να περισυλλέξουν τους νεκρούς από τη θάλασσα.

Μέσα σε κλίμα εξαιρετικής πολιτικής όξυνσης οι Αθηναίοι κατεδίκασαν σε θάνατο τους δέκα (!) στρατηγούς της ναυμαχίας.

(Να σημειωθεί με την ευκαιρία το ιστορικό ανέκδοτο σύμφωνα με το οποίο ο Φίλιππος ο Β’ της Μακεδονίας μακάριζε τους Αθηναίους που μπορούσαν να θανατώνουν κάθε τόσο δέκα στρατηγούς, ενώ εκείνος όλα τα χρόνια είχε βρει έναν, τον Παρμενίωνα!).

Το σπουδαίο είναι ότι σ’ αυτή τη ναυμαχία ο Θηραμένης ήταν εκ των στρατηγών, και μάλιστα ο επιτετραμμένος για τη διάσωση των ναυαγών, ο οποίος τεχνιέντως μεταβλήθηκε σε κατήγορο των συστρατηγούντων, με αποτέλεσμα αυτοί να θανατωθούν.

Ένα χρόνο αργότερα, και μετά την οριστική ήττα στους Αιγός ποταμούς τον Αύγουστο του 405 όπου οι Αθηναίοι πλήρωσαν την αδικία της θανάτωσης των ναυάρχων, ανέλαβε να πάει στον Σπαρτιάτη Λύσανδρο να πετύχει ευνοϊκούς όρους ειρήνης, και αντί να σπεύσει, χρονοτρίβησε δολίως για να υποστούν οι Αθηναίοι -που μαστίζονταν ήδη από λιμό- εξευτελιστικούς όρους.

Για αμοιβή του εξελέγη μεταξύ τών καταλυσάντων τη δημοκρατία «τριάκοντα τυράννων».

Βίος και πολιτεία ο άνθρωπος.

Σιγά-σιγά όμως, και πιθανότατα μεταμεληθείς, άρχισε να αποδοκιμάζει τις ωμότητες και κατηγορήθηκε από τον αρχιτύραννο Κριτία ως προδότης του καθεστώτος.

Δικάστηκε, και στην απολογία του συγκίνησε τη Βουλή με την ευγλωττία του, ωστόσο υποχρεώθηκε τελικά να πιει το κώνειο.

Για όλη αυτή την ευμετάβλητη και αλλοπρόσαλλη πολιτική του περιπλάνηση και ιδίως την ηθοποιίστικη προσαρμογή του προς το εκάστοτε ισχύον κόμμα πήρε την επωνυμία «κόθορνος».

Οι κόθορνοι ήταν υποδήματα των ηθοποιών του θεάτρου, συγκεκριμένα μπότες με ψηλά τακούνια και μάλιστα χωρίς αριστερό και δεξιό(!)

Στη νεοελληνική και ιδίως στη Σάμο λέγαμε μέχρι προχθές (γιατί η γλώσσα βλέπεις εξανεμίζεται ταχύτατα) «κοθόνι» τον τιποτένιο, αγύρτη και αναξιόπιστο άνθρωπο.

Ο αείμνηστος Σάμιος καθηγητής Μενεκράτης Ζαφειρίου στο «Γλωσσικό ιδίωμα της Σάμου», όπως βέβαια και άλλα λεξικά, ετυμολογούν τη λέξη εκ του αρχαίου βραχύωτου στρατιωτικού κύπελλου με την ονομασία «κώθων», ωστόσο είναι ενδεχόμενο νοηματικά -και παρά την τροπή του «ορν» σε «ον»- να πρόκειται για τον κόθορνο, και όχι για ένα χρήσιμο και αθώο αγγείο του πότου και γι αυτό επέλεξα τη γραφή με «ο», με την υπόνοια ότι ασεβώ ετυμολογικά ...

Όλη αυτή την ιστορική και νοηματική σύζευξη που μου ήρθε συνειρμικά μετά τα τελευταία πολιτικά γεγονότα της Ελλάδας την αφιερώνω στους σύγχρονους καιροσκόπους και γυρολόγους της ελληνικής πολιτικής σκηνής που καταφέρνουν και κυβερνούν με το αζημίωτον και προπαντός χωρίς κώνειο…

Τρίτη, 05 Φεβρουαρίου 2019 11:59

Τηλέμαχος

Αρχές Ιανουαρίου και η ελληνική φύση ατενίζει και φέτος τη βλοσυρή όψη του διπρόσωπου Ιανού.

Και λήγοντος του μηνός Ποσειδεώνος να το πάρουμε (εκ του πόσις, ποταμός ή και πόντος) πάλι μέσα είμαστε, δηλαδή στο νερό, το χαλάζι και το τσουχτερό κρύο.

Τα δελτία του καιρού είναι καταιγιστικά σαν πολεμικά ανακοινωθέντα, είναι κατηγορηματικά και κουβαλούν την επικείμενη ταραχή και το φόβο.

Μεταφέρω αυτολεξεί το πιο πρόσφατο δελτίο της ΕΜΥ: «Ο “Τηλέμαχος” που διαδέχεται τη «Σοφία» θα είναι δριμύτερος αλλά από αύριο θα υπάρξουν σημάδια βελτίωσης».

Πάλι καλά. Αυτό το τελευταίο είναι κάπως παρηγορητικό και ευχάριστο κυρίως γιατί θα μας δώσει την ευκαιρία να βαφτίσουμε το επόμενο ψυχρό κύμα του χειμώνα με άλλο ένα αρχαιοελληνικό όνομα.

Τεράστια ονοματολογική παρακαταθήκη μας κατέλιπαν πράγματι οι αρχαίοι.

Οι Ομηρικοί ήρωες, οι θεοί, οι ημίθεοι και οι ήρωες της Μυθολογίας, μαζί και τα πρόσωπα της ιστορικής περιόδου δεν είναι μόνο λεκτικές επιτυχίες των αντίστοιχων εννοιών, αλλά είναι και ατελείωτα.

Ο Ανέστης Κωνσταντινίδης, Κύπριος φιλόλογος και σπουδαίος εκδότης, εκτός από το διάσημο λεξικό τού Liddell-Scott, εξέδωσε και ένα «Λεξικό κυρίων ονομάτων» (1900) στου οποίου τις 537 σελίδες περιλαμβάνονται περίπου 13500 (!) αρχαιοελληνικά ονόματα, οπότε έχουμε εξασφαλισμένη επάρκεια.

Το κακό είναι ότι έχουμε επιδερμική σχέση με ο,τιδήποτε αρχαίο. Δεν έχουμε εμβαθύνει στις έννοιες, στις σημασίες και στους συμβολισμούς και ούτε μπορούμε να τα συνδέσουμε νοηματικά με τα καθ’ ημάς. Τι σημαίνει δηλαδή «Τηλέμαχος» τη στιγμή που μας επισκέφθηκε ήδη το βαρομετρικό χαμηλό; Ή τι σημαίνει ένας αρχιτέκτονας, όπως ήταν ο «Καλλικράτης», για την περιφερειακή ανασυγκρότηση των Δήμων;

Μ’ αυτή τη λογική μπορεί να δούμε στο προσεχές μέλλον και τη γυναίκα τού Τηλέμαχου την «Κίρκη» ή την κόρη του τη «Ρώμη», αλλά και περίεργα και σπάνια πλην άσχετα με τις κακοκαιρίες ομηρικά ονόματα π.χ. «Ακάμας Ευσώρου» που ήταν και Θραξ, και τον σκότωσε ο ομηρικός υπερήρωας Αίας Τελαμώνος ο Σαλαμίνιος, ο οποίος Αίας για το αρχηγιλίκι κυριεύθηκε από μανία και αυτοκτόνησε, λέγοντας, όπως μας διηγείται ο Όμηρος, το σπουδαίο εκείνο: «Ή καλώς ζην ή καλώς τεθνηκέναι τον ευγενή χρη» («Ο ευγενής άνθρωπος θα πρέπει ή να ζει έντιμα ή να πεθαίνει ένδοξα»).

Αν και, τώρα που το σκέφτομαι, το πλέον εύστοχο όνομα καταιγίδας (όταν θα ξανάρθουμε στο «ε», επειδή το πάνε αλφαβητικά) θα ήταν το «Επιμηθέας» μιας και όλοι μας σκεφτόμαστε κατόπιν εορτής ...

Πριν από πολλά χρόνια συνήθιζαν οι ελληνικές αεροπορικές εταιρίες (Ολυμπιακή) να δίνουν αρχαία ελληνικά ονόματα στα αεροσκάφη. «Θαλής», «Περικλής», «Αρίσταρχος» κλπ. Ήταν ένας ωραίος τρόπος να προπαγανδίζουμε το παρελθόν μας στα πέρατα της οικουμένης, και δεν γνωρίζω ποιοι και γιατί αποφάσισαν κάποια στιγμή να το καταργήσουν.

Τώρα αποφασίσαμε να δίνουμε αυτά τα ονόματα στον κακό καιρό που μας βρίσκει κάθε τόσο, σε συνεργασία με την ΕΕ και κατά την πάγια τακτική του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού να δίνει ονόματα στους τυφώνες και τα άλλα καταστροφικά φαινόμενα.

Τουλάχιστο ας είναι μια ελάχιστη ευκαιρία, έστω και άσχετη, να ανατρέχουμε, να ξεφυλλίζουμε την ιστορία μας και να μαθαίνουμε και κάτι απ’ το ένδοξο και πολυσήμαντο παρελθόν μας.

 

Τετάρτη, 30 Ιανουαρίου 2019 13:02

«Μεγάλοι άνδρες»

Στο άρθρο 8 λέει «Κανένας δεν στερείται χωρίς τη θέλησή του το δικαστή που του έχει ορίσει ο νόμος». Δηλαδή μπορεί να τον στερηθεί με τη θέλησή του;;

Στο άρθρο 4 παράγραφο 6 διαβάζουμε: «Κάθε Έλληνας που μπορεί να φέρει όπλα είναι υποχρεωμένος να συντελεί στην άμυνα της πατρίδας», που σημαίνει φυσικά να στρατεύεται. Δηλαδή αν δεν μπορεί να φέρει όπλα, όπως η περίπτωση των βοηθητικών Ι3 και Ι4, δεν είναι υποχρεωμένος;;

Γνωρίζει μήπως ο νομοθέτης πόσες ανεκτίμητες υπηρεσίες έχουν προσφέρει και συνεχίζουν να προσφέρουν στο στράτευμα «οι μή δυνάμενοι να φέρουν όπλα»;

Η κακή ιστορία δυστυχώς συνεχίζεται. Όρα και τις πρόσφατες λίαν επικίνδυνες εθνικές ανοησίες που επιπλέουν στα θολά νερά των Πρεσπών.

Και γυρίζουμε στα ελληνοτουρκικά:

Με το «Πρωτόκολλο της Βέρνης» (Νοε 1976) ο Κ. Καραμανλής παραχώρησε στον Ντεμιρέλ «αμοιβαία αποχή Ελλάδας και Τουρκίας από έρευνες στο Αιγαίο έξω από τα 6 ναυτικά μίλια των χωρικών υδάτων των δύο χωρών».

Έτσι, ενώ ο Βενιζέλος υπέγραψε αμφισβητούμενες διατάξεις στη Λωζάνη, ήρθε ο Καραμανλής και ναρκοθέτησε την ελληνική κυριαρχία στο Αιγαίο.

Το ίδιο δώρο έκανε και ο Α. Παπανδρέου στον Τουργκούτ Οζάλ το Μάϊο του 1988 στη «Συμφωνία της Βουλιαγμένης» (όνομα και πράγμα ...), καθώς και επόμενοι αξιωματούχοι τον Ιούλιο του 1977 στη «Συμφωνία της Μαδρίτης».

Αυτά συμβαίνουν όταν το υπερήφανο έθνος βάζει να διατυπώνουν ή να διαπραγματεύονται ύψιστα θέματα ανθρώπους που δεν είναι σε θέση -θα το ξαναπούμε- να μοιράσουν δυο γαϊδουριών άχυρα ......

 

Τετάρτη, 23 Ιανουαρίου 2019 14:48

Το μπηχτάκι

Η συμπυκνωμένη σοφία και μαζί και η λειτουργική αναγκαιότητα του παιδικού παιχνιδιού μπορεί να συγκριθεί μόνο με τη λαϊκή παροιμία.

Όλη η ετυμολογία του -παιχνίδι από παίγμα, από παίζω, από παιδιά, από παις- μαρτυρεί την εσώτερη και άρρηκτη σχέση που έχει το παιχνίδι με το παιδί, με την ανάπτυξή του και με τη σωστή σωματική και ψυχική του διαμόρφωση.

Όταν έρχονται οι άγιες μέρες αναπολώ με μεγαλύτερη συγκίνηση όλες τις μικρές παιδικές χαρές που ζήσαμε, τα κάλαντα και τα πρωτόγονα δωράκια, αλλά πιο πολύ αναπολώ τα υπέροχα παιδικά παιχνίδια. Παιχνίδια που ταξίδεψαν χιλιάδες χρόνια να έρθουν σε μας, παιχνίδια γεμάτα σοφία, άμιλλα, στρατηγική και δεξιοτεχνία. Προπαντός δε παιχνίδια που ο εξοπλισμός τους ήταν ένα ραβδί ή ένα τσέρκι ή μια πρόκα ή λίγοι βόλοι και ενίοτε λίγα γυάλινα «αγκαθάκια». Σαν να λέμε «παιχνίδια εκ του μηδενός».

Σήμερα ζούμε μια μαξιμαλιστική, μια απερίσκεπτη πρετ-α-πορτέ εποχή με τεράστιο χρηματικό κόστος και ελάχιστη πρωτογενή δημιουργική ώθηση και επινόηση.

Ξοδεύει ένας γονιός λεφτά ένοχα και δυσεύρετα να αγοράσει, λόγου χάριν, μια ηλεκτρονική τρίλιζα (γιατί βέβαια οι σχεδιαστικές ιδέες των παιχνιδιών παραμένουν αιώνιες) και ’μεις την παίζαμε με τρία πετραδάκια στο τσιμέντο της αυλής, που μάλιστα το ένα από αυτά έπαιζε και το ρόλο της κιμωλίας.

Θυμάμαι με νοσταλγία και με λεπτομέρειες όλα τα παιχνίδια που παίζαμε είτε ατομικά είτε ατομικής προσπάθειας και επίδειξης δύναμης και τεχνικής.

Ακόμα και πόλεμο παίζαμε -μια παραλλαγή του κρυφτού που το λέγαμε «γκαβ-γκαβ»- με αυτοσχέδια ξύλινα όπλα, όπως και αρκετά παιχνίδια της τύχης (βεζίρης, κορώνα-γράμματα κλπ) αλλά εκείνα που όμοιά τους δεν υπάρχουν σήμερα ήταν τα παιχνίδια δεξιοτεχνίας όπως οι μπίλιες, η σβούρα και το μπηχτάκι.

Οι μπίλιες (και «αγκάθια» για τις γυάλινες) ήταν παιχνίδι εύρεσης στόχου. Σε καθορισμένη απόσταση πέταγε με τη σειρά κάθε παιδί την μπίλια του να χτυπήσει μια μπίλια από αυτές που είχαν τοποθετήσει ανά μία τα παιδιά επί μιας γραμμής στο έδαφος. Υπήρχε σειρά προτεραιότητας εξ αριστερών προς τα δεξιά και χτυπώντας επιτυχώς μια μπίλια έπαιρνες τις προς τα δεξιά επόμενες. Αν χτύπαγες την πρώτη -που ήταν σε μικρή απόσταση από τις άλλες και λεγόταν «μπας» (τουρκ. κεφαλή)- τις έπαιρνες όλες.

Η σβούρα (ο αρχαίος ρόμβος ή στρόβιλος) απαιτούσε μεγάλη δεξιοτεχνία και μάλιστα ανοίγοντας τα δάχτυλά μας την ανεβάζαμε περιστρεφόμενη στην παλάμη μας.

Εκείνο όμως που αξίζει να περιγράψουμε και που συγκέντρωνε πολλές αρετές είναι το «μπηχτάκι»:

Ορίζαμε δύο έως τέσσερις παίκτες πάνω σε υγρό χώμα ένα τετράγωνο «οικόπεδο» και το χωρίζαμε χαράσσοντάς το με μια σαρανταπεντάρα πρόκα (ή, για κάποιον προνομιούχο, με ένα «τζινέτι» δηλαδή ένα αγκιστρόκαρφο από παλιές κάσες θυρών) σε μερίδια.

Ρίχναμε εναλλάξ μπήγοντας την πρόκα σε γειτονικό μερίδιο και ανάλογα με την κλίση της (καθ’ ύψος και κατά διεύθυνση) χαράζαμε γραμμές καταλαμβάνοντας τμήμα του γειτονικού οικοπέδου και προσαρτώντας το στο δικό μας. Συνεχίζαμε μέχρι να εκμηδενίσουμε τα γύρω οικόπεδα, εκτός και δεν καρφώνονταν η πρόκα οπότε χάναμε τη σειρά μας.

Παιχνίδι στρατηγικής με προαπαιτούμενο τη δεξιοτεχνία της πρόκας, με κατανόηση και εφαρμογή της γεωμετρίας (ευθεία, τρίγωνο, τραπέζιο) επί του πεδίου, με στοιχειώδεις νομικές έννοιες εδαφικών διεκδικήσεων και με υποχρεωτική διαιτησία από τους λοιπούς παίκτες όταν υπήρχε αμφισβήτηση της κλίσης της πρόκας.

Τόσα πολλά και τόσο σπουδαία με μια μόνο πρόκα.

Τα θυμάμαι και σχεδόν κλαίω. Κλαίω γιατί τα αναπολώ που πέρασαν, και κλαίω ακόμα πιο πολύ γιατί σκέφτομαι ότι για να ξαναβρούμε τη μαγεία τους πρέπει να γυρίσουμε στις λάσπες…

Πέμπτη, 17 Ιανουαρίου 2019 16:59

Περί καλάντων

Ήρθαν πάλι και φέτος οι μέρες που γεμίζουν οι γειτονιές και οι εξώθυρες των σπιτιών χαρούμενες παιδικές φωνές που τραγουδούν τα κάλαντα, μια συνήθεια που ζει επί 3000 χρόνια και επιβίωσε μέσα σε αλλεπάλληλες θρησκείες, γλώσσες και πολιτισμούς.

Η λέξη προέρχεται από τις ρωμαϊκές «καλένδες» (εκ του ρήματος calo= καλώ) όπως ονόμαζαν τότε τις νουμηνίες δηλ. τις πρώτες των μηνών, σε αντίθεση με τους Έλληνες που δεν είχαν το ίδιο μηνολόγιο, εξ ου και η έκφραση «στις ελληνικές (λέξη που κακώς παραλείπεται) καλένδες» σημαίνει «ουδέποτε».

Να σημειωθεί ότι υπήρχε ισοδύναμη και αρχαιότερη έκφραση και στα ελληνικά. Ήταν το «εις Μέτωνος ενιαυτόν», επειδή η προταθείσα αστρολογική διαρρύθμιση του έτους από τον σπουδαίο Μέτωνα τον Αθηναίο το 432 π.Χ. ανεβλήθη και δεν ίσχυσε ποτέ.

Η 15η τεσσάρων ρωμαϊκών μηνών λεγόταν «ειδός» (idus εκ του iduo=διαιρώ) με τις ειδούς του Μαρτίου να είναι αποφράς ημέρα λόγω της δολοφονίας του Καίσαρα.

Τα κάλαντα ήταν εγκωμιαστικά τραγούδια και ευχές των παιδιών επί τη ενάρξει του μήνα και αποκόμιζαν φιλοδωρήματα.

Η συνήθεια διασώθηκε και από τον χριστιανικό κόσμο για την πρωτοχρονιά και τις άλλες γιορτές του δωδεκαημέρου και εμπλουτίσθηκε από ένα σωρό μελωδίες, στιχάκια και έθιμα.

«Χριστούγεννα πρωτούγεννα πρώτη γιορτή του χρόνου

για βγείτε, δείτε, μάθετε που ο Χριστός γεννάται…»

και άλλα λαϊκότερα:

«Σ’ αυτό το σπίτι που’ ρθαμε πέτρα να μη ραγίσει

κι ο νοικοκύρης του σπιτιού χίλιες χρονιές να ζήσει…»

ή στη Σάμο:

«Σ’ αυτό το σπίτι που’ ρθαμε τα ράφια ειν’ ασημένια

του χρόνου σαν και σήμερα να’ ναι μαλαματένια…»

Θυμάμαι τα κάλαντα πριν λίγες δεκαετίες στην επαρχία να ψέλνονται απόγεμα μέχρι και νύχτα, ποτέ πρωί, γιατί ο πολύς κόσμος ήταν αγροτικός κι ο νοικοκύρης του σπιτιού έλειπε την ημέρα από το σπίτι.

Κάλαντα υπήρχαν και την Πρωτοχρονιά με πρωταγωνιστή τον προστάτη των γραμμάτων Αϊ-Βασίλη, και ανήμερα ακολουθούσε το έθιμο της «μπολιστρίνας» (buona strena=καλή τύχη) που ήταν γενναίο χρηματικό φιλοδώρημα των μεγάλων της οικογένειας προς τους μικρότερους.

Έχει ωστόσο ενδιαφέρον να δούμε ότι τέτοιες εορταστικές συνήθειες, και με την ίδια σημαντική, προϋπήρχαν των ρωμαϊκών και των χριστιανικών.

Ο ιστορικός Εμμ. Κρητικίδης αναφέρει ότι ο Όμηρος όταν βρέθηκε τυχαία στη Σάμο τον οδήγησαν παιδιά στα πρόθυρα πλούσιων σπιτιών και έψαλε την «Ειρεσιώνη» αρχίζοντας με τους στίχους του:

«Σπίτι σου απόψε ήρθαμε μεγάλε νοικοκύρη…»

(Δώμα προσετραπόμεθ’ ανδρός μέγα δυναμένοιο…)

και μάλιστα υποσημειώνει το εξής συγκινητικό, ότι κατά την εορτή του Προδρόμου στο Μίνστερ της Γερμανίας, παιδιά γύριζαν τα σπίτια και τραγουδούσαν την Ειρεσιώνη του Ομήρου σε γερμανικό ιδίωμα!

Η «ειρεσιώνη» (εκ του έριον=μαλλί) ήταν κλωνάρι συνήθως ελιάς στολισμένο με άσπρο και κόκκινο μαλλί και με φρούτα της εποχής, εκτός από μήλο και αχλάδι. Το περιέφεραν «παίδες αμφιθαλείς» (που είχαν δηλαδή και τους δύο γονείς), μάζευαν φιλοδωρήματα και στο τέλος το κρέμαγαν στο υπέρθυρο του σπιτιού τους μέχρι την ίδια μέρα του επόμενου χρόνου.

Όπως είναι ολοφάνερο πρόκειται για το έθιμο του χριστουγεννιάτικου δέντρου των ημερών μας, μόνο που εκείνο ήταν κινητό και η τελετή γινόταν τότε την 7η του μηνός Πυανεψιώνος δηλαδή στις 22 Οκτωβρίου.

Πυανέψια ήταν βρασμένα όσπρια και κυρίως κουκιά (πύανα) προς τιμήν του Απόλλωνα και της Αθηνάς.

Επίσης η γιορτή των Θεοφανίων με τη γαλήνη της φύσης και το αλλόμενο (γάργαρο) και καθαρτήριο νερό έχει μεγάλη ομοιότητα με τα αρχαία «Πλυντήρια», που κατέβαζαν από το Ερέχθειο το άγαλμα της θεάς Αθηνάς και το πήγαιναν εν πομπή στο Φάληρο να το πλύνουν, με μια διαφορά: η τελετή γινόταν 10 Ιουλίου (25η μηνός Θαργηλιώνος).

Οι γιορτές, όπως και οι εποχές, αντιγράφουν η μια την άλλη. Φαίνεται ότι τα ονόματα των θεών αλλάζουν…

Τρίτη, 08 Ιανουαρίου 2019 15:12

Η ιστορία ενός νόμου

Σε καιρούς χαλεπούς και ανεμοδαρμένους, σε καιρούς που όλοι οι επιβάτες του καραβιού βλέπουν την ξέρα να ’ρχεται κατά πάνω τους εκτός από τον καπετάνιο, υψώνεται αμείλικτο το ερώτημα ποιοι πρέπει να μας κυβερνούν και τι δέον γενέσθαι.

Διατρέχοντας νοερά την πρόσφατη ιστορία που είναι πράγματι γεμάτη σκόπιμα λάθη, ειδεχθείς αδικίες και μια όζουσα αναξιοκρατία, πέφτεις πότε-πότε πάνω σε κάποια διαμάντια της πολιτικής, διαμάντια που όσο περνάει ο καιρός τόσο στίλβουν και πληγώνουν με την απουσία τους.

Ένα τέτοιο διαμάντι ήταν ο Αναστάσιος Πεπονής (1924-2011).

Σήμερα που δρασκελίσαμε περίπου τρεις δεκαετίες από την τελευταία γόνιμη παρουσία του και που μας αλυχτούν τα ίδια προβλήματα, μπορούμε να εκτιμήσουμε καλύτερα τις πρωτοβουλίες και το μακρόπνοο έργο αυτού του ευπατρίδη.

Όλη του η ζωή και η σταδιοδρομία του ήταν στις σωστές επάλξεις ωστόσο έχει μείνει στη σύγχρονη ιστορία με δυο του επιτεύγματα:

Το ένα ήταν η εισαγωγή φυσικού αερίου από Αλγερία και Ρωσία τα έτη 1987 και 1988 και η ταυτόχρονη αποσύνδεση του πετρελαίου της Θάσου από ζητήματα εθνικής ασφάλειας και εξωτερικής πολιτικής, ως αρμόδιος υπουργός ενεργειακής πολιτικής.

Το άλλο επί προεδρίας του Κυβερνήσεως το 1994, στην τρίτη εποχή του ΠΑΣΟΚ, ήταν ο μεγαλειώδης Νόμος 2190/1994 με τον οποίο συνεστήθη η ανεξάρτητη ελληνική αρχή του ΑΣΕΠ υπαγόμενη στον υπουργό Προεδρίας και εποπτευόμενη μόνο από την Βουλή των Ελλήνων, ο οποίος νόμος ρύθμισε οριστικά και αμετάκλητα τις προϋποθέσεις και τη διαδικασία πρόσληψης προσωπικού στον Δημόσιο Τομέα και τα ΝΠΔΔ.

Αυτή υπήρξε κατά γενική εκτίμηση η ουσιωδέστερη και δικαιότερη νομοθετική πρωτοβουλία της μεταπολιτευτικής περιόδου. Κατοχύρωσε με γενικό τρόπο το δικαίωμα όλων των πολιτών να συμμετέχουν στη δημόσια διοίκηση με αντικειμενικά κριτήρια και έδωσε ένα ηχηρό ράπισμα στις ρουσφετολογικές ορέξεις των πολιτικών.

Ήταν ένας φιλελεύθερος νόμος που αυτοπεριόρισε τις ορέξεις και τις παθογένειες του πολιτικού συστήματος και μπορούμε να πούμε ότι ενίσχυσε τη δημοκρατία και τη δικαιοσύνη.

Οι σπουδαίοι νόμοι δεσμεύουν πρώτα τους νομοθέτες, και ο 2190 μας θύμισε τον Σόλωνα που έλεγε ότι «ευνομείται η πολιτεία όταν οι πολίτες υπακούουν στους άρχοντες και οι άρχοντες στους νόμους»!

Οι σπουδαίοι νόμοι πρέπει να είναι καθαροί, αυστηροί και να μην επιτρέπουν παρερμηνείες και εισβολές από τα παράθυρά τους.

Πολλές φορές βέβαια τέτοιοι νόμοι δεν είναι ευχάριστοι και αποδεκτοί από το σύνολο της πολιτείας και της κοινωνίας και έρχεται να μας το επιβεβαιώσει η ιστορία αυτού του «νόμου Πεπονή»:

Ο νόμος υπονομεύθηκε από στελέχη του κόμματος και προτού ακόμα τεθεί σε ισχύ εντός του 1994 πραγματοποιήθηκαν δεκάδες χιλιάδες προσλήψεις κατά τα πεπατημένα και από το παράθυρο.

Συντετριμμένος ο υπουργός υπέβαλε αιφνίδια την παραίτησή του και πιθανολογείται ότι στενοχωρήθηκε αφάνταστα (για την υποδοχή που είχε ένα τέτοιο έργο ζωής) με αποτέλεσμα να αρχίσουν τα καρδιακά του προβλήματα που ήταν και η αιτία της τελευτής του, και προπαντός για να επαληθευθεί το ρηθέν ότι «ο κόσμος σχεδόν πάντα εκδικείται τους ευεργέτες του»…

 

Παρασκευή, 28 Δεκεμβρίου 2018 15:51

Ο Χόκιν και το στοίχημα του Πασκάλ

«Η σοφία ωκοδόμησεν εαυτή οίκον και υπήρεισε στύλους επτά» (Παροιμιών Θ)

Μέγα το οικοδόμημα της σοφίας. Μέγα και ανεξερεύνητο, γι’ αυτό πρέπει να είναι και ευστήρικτο, όπως μας λέει ο Σολομών.

Την αφορμή των σκέψεων μού την έδωσε το βιβλίο του Στίβεν Χόκιν (Stephen Hawking 1942-2018) με τον τίτλο «Σύντομες απαντήσεις σε μεγάλα ερωτήματα» που κυκλοφόρησε μετά το θάνατό του.

Το βιβλίο αυτό προσπαθεί να δώσει απαντήσεις σε θέματα που μέχρι σήμερα δεν φαίνεται να έχουν απαντήσεις. Είναι «ξεκάθαρος» και κατηγορηματικός σε ιδέες και έννοιες που θα ’πρεπε να είναι «διαλεκτικός» και επιφυλακτικός, και να κρατάει, όπως λένε στην καθομιλούμενη, και μια «πισινή».

Ας μας επιτρέψει η μνήμη του να προσπαθήσουμε να υποβάλουμε σε κάποια (λαϊκή) κριτική βάσανο κάποια θεωρήματά του:

«Υπάρχουν, λέει, μορφές ευφυούς ζωής στο διάστημα, αλλά εμείς δεν έχουμε αναπτυχθεί τόσο που να μπορέσουμε να τους απαντήσουμε». Εικασίες, που θεωρούν δεδομένη τη διαπλανητική συμβατότητα των όντων και ταυτόχρονα υποτιμούν την ανθρώπινη φυσική οντότητα που έχει φτάσει σε τόσα μεγαλεία και αποτελεί, κατά γενική ομολογία, ένα αδιανόητο θαύμα.

«Δεν μπορούμε να αποκλείσουμε, με βάση τα ισχύοντα, ένα ταξίδι πίσω στον χρόνο». Προσωπικά πιστεύω ότι οι φυσικοί νόμοι, αλλά και το μοντέλο της παγκόσμιας έκρηξης που υπηρετούν όλοι οι φυσικοί επιστήμονες, δεν επιτρέπουν τέτοιο εγχείρημα. Τέτοιο θεϊκό προνόμιο μέχρι τώρα έχει μόνο η σκέψη.

«Μέσα στα επόμενα εκατό χρόνια θα ταξιδεύουμε οπουδήποτε στο ηλιακό μας σύστημα». Για το πόσο η ρήση αυτή είναι αληθής, θα θυμίσουμε ότι για να φτάσουμε στον Πλούτωνα πρέπει να πετάμε με υπερηχητικό αεροπλάνο 675 (!) ολόκληρα χρόνια. Μέσα στο αχανές διάστημα ο ανθρώπινος χρόνος εκμηδενίζεται και μαζί του και ο χρόνος ενός υπερφίαλου ανθρώπινου βίου.

«Κοιτώντας τη Γη από ψηλά παίρνουμε ένα δυνατό μήνυμα: ένας μοναδικός πλανήτης, μια και μόνο ανθρώπινη φυλή». Εάν δεν πρόκειται μόνο για ευχή, ουδέν ψευδέστερον.

Η κοινωνία, όπως μας λέει και ο Πασκάλ, βασίστηκε στη βία και εν συνεχεία στη συνήθεια, αυτή τη μεγάλη βασίλισσα του κόσμου, όπως την αποκάλεσε ο Πίνδαρος.

Η βία όμως προϋποθέτει διαφορετικά έθνη και φυλές, διαφορετικά συμφέροντα και συγκρούσεις. Και μπορεί ο Μέγας Αλέξανδρος να ονειρεύτηκε έναν τύπο παγκοσμιοποίησης, όμως η ιστορία κυλάει αλλιώς, και βλέπουμε κάθε μέρα να δικαιώνει μάλλον τον Ηράκλειτο.

Το κύριο όμως δόγμα του Χόκιν δεν είναι άλλο από το ότι «δεν υπάρχει θεός. Κανένας δεν κυβερνά τον κόσμο».

Θα μπορούσε κανείς αυτό το αιώνιο και βασανιστικό ερώτημα να το ανταποδείξει με ολόκληρη την ιστορία του ανθρωπίνου γένους (από τον Πυθαγόρα και τον Αναξαγόρα μέχρι τον Όιλερ και τον Νεύτωνα) και κυρίως με τη σοφία ότι «θα πρέπει» να υπάρχει, ωστόσο μπορούμε να περιοριστούμε στο περίφημο στοίχημα του Πασκάλ στο ερώτημα αν υπάρχει θεός. Λέει λοιπόν ο Πασκάλ: «Αν κερδίσω, κερδίζω τα πάντα, αν χάσω, δεν χάνω τίποτα, άρα έχω συμφέρον να στοιχηματίσω υπέρ του ότι υπάρχει»(!). Να σημειωθεί ότι ο Πασκάλ υπήρξε μια εξαιρετική μαθηματική και φυσική διάνοια, και έζησε μόνο τριάντα εννέα χρόνια.

Η γνώση πολλές φορές είναι δύσχρηστη και άλλες φορές μετέωρη. Το δίλημμα της γνώσης μάς το περιέγραψε γλαφυρά ο Πλάτωνας στον Μένωνα. Πρόκειται για το δίλημμα του Μένωνα, ο οποίος Μένων λέει στον Σωκράτη: «Αν ρωτάς κάτι γνωρίζοντας την απάντηση, δεν μπορείς να μάθεις τίποτα. Αν δεν ξέρεις την απάντηση, τότε δεν μπορείς να αναγνωρίσεις μια σωστή απάντηση, ακόμα κι αν στη δώσουν. Άρα δεν μαθαίνεις τίποτα ρωτώντας»! Η ζωή εξάλλου (όπως και ο θάνατος) είναι γεμάτη μυστικά και, είτε το θέλουμε είτε όχι, παίζει το παιχνίδι της όχι τόσο πάνω στη γνώση, όσο στην αγνωσία.

Και το βιβλίο καταλήγει: «Να κοιτάμε πάντα ψηλά προς τα αστέρια και όχι χαμηλά στα πόδια μας». Αν ο Χόκιν είχε διαβάσει αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους, θα ήξερε τι έπαθε ο Θαλής μια νύχτα που βάδιζε κοιτάζοντας τα αστέρια…

Πέμπτη, 20 Δεκεμβρίου 2018 15:52

Ο Δούρειος Ίππος

Υπάρχουν και οι δύο σαν λέξεις και σαν έννοιες και ο πρόσφυγας και ο μετανάστης. Τις βλέπουμε δυστυχώς σήμερα και τις δύο ζωντανές, απειλητικές και πολύχρωμες γύρω μας. Τι συμβαίνει όμως ακριβώς; Γιατί υπάρχει τόση σύγχυση; Οι λέξεις πάντως είναι αδιάψευστες, εμείς τις θολώνουμε και τις κάνουμε να χάνουν κάποιες φορές το νόημά τους. Κι ας επιχειρήσουμε το προσφιλές ετυμολογικό μας ταξίδι.

Ο πρόσφυγας είναι άνθρωπος που ζητάει παραμονή σε άλλο μέρος επειδή στην πατρίδα του διώκεται ή εξολοθρεύεται. «Προσφεύγει» σε ένα άλλο κράτος για βοήθεια. Η λέξη είναι μεταγενέστερη, μιας και οι αρχαίοι χρησιμοποιούσαν , όπως ξέρουμε και από τις τραγωδίες, τη λέξη «ικέτης» δηλαδή εκλιπαρών. Ο μετανάστης, εκ του μετά+ναίω (που σημαίνει εγκαθίσταμαι, κατοικώ) είναι ο άνθρωπος που για οικονομικούς κυρίως λόγους μετεγκαθίσταται σε μια ξένη χώρα με την άδειά της και την αποδοχή της για να εργαστεί και να καλυτερεύσει τον βίο του και το μέλλον των παιδιών του. Οι μετανάστες στις μεγάλες και ανεπτυγμένες χώρες πράγματι ωφελήθηκαν από αυτές και άλλο τόσο τις ωφέλησαν μπολιάζοντάς τις με ενδιαφέροντα εθνικά στοιχεία στους τομείς της γνώσης, της επιστήμης, της μουσικής, της μαγειρικής και της εν γένει παράδοσης.

Αυτό που συμβαίνει σήμερα στη χώρα μας και ιδίως στα προκεχωρημένα νησιά μας, που τους πέφτει και το μεγαλύτερο βάρος, είναι πρωτάκουστο και ανεξήγητο. Και για να εξηγούμαστε: Ο πρόσφυγας είναι πρόσωπο ιερό, και ως τέτοιο έχει απασχολήσει και την ιστορία και ένα σωρό διεθνείς συμβάσεις (Βρυξέλλες, Δουβλίνα κλπ). Ο λαθρομετανάστης που βρήκε ευκαιρία να κάνει πληρωμένες (!) διακοπές είναι πρόσωπο ανίερο. Με το αρχικό λοιπόν πρόσχημα της προσφυγιάς έχουμε ήδη κατακλυσθεί σε σημείο έκρηξης από λαθρομετανάστες παντός τύπου και χρώματος. Ξεκινούν από την υποσαχάρια Αφρική, πάνε αεροπορικώς στην Κωνσταντινούπολη, από εκεί στη Σμύρνη και επιβιβάζονται στα φουσκωτά με προορισμό τα νησιά μας. Γυρίζουν αμέριμνοι και χωρίς προορισμό, διαπληκτίζονται, γεννοβολούν (και δικαίωμά τους), εμπορεύονται ουσίες, μιλούν με τις ώρες σε πανάκριβα κινητά και ρυπαίνουν και αδιαφορούν για τον δύσμοιρο τόπο που τους φιλοξενεί κατ’ ανάγκην. Κανείς δεν γνωρίζει τι σκοπό και προπαντός τι χρονικά όρια έχει αυτή η παραμονή τους.

Κάποιοι λένε ότι έχουν γίνει τα νησιά μας ο ισλαμικός δούρειος ίππος που θα αλώσει την Ευρώπη, μια Ευρώπη η οποία έχει χάσει ήδη το παιχνίδι. Νομοθετεί, χρηματοδοτεί, υποπίπτει σε παζάρια με τον μεγάλο προαγωγό που λέγεται Τουρκία, και αναπόφευκτα ανοίγει πληγές. Το χειρότερο είναι ότι κατάφερε να δοκιμάζονται οι έμφυτες και πανάρχαιες αρετές μας της φιλοξενίας και της ευεργεσίας. Πόσο φιλάνθρωπος όμως μπορεί να είναι κανείς απέναντι, όχι στον ικέτη, αλλά στον αδιάφορο καταπατητή; Και με ποια λογική είμαστε υποχρεωμένοι να τους προσφέρουμε έστω και τις στοιχειωδέστερες των ανέσεων; Η Ευρώπη θα πληρώσει πολύ σκληρά την πολιτιστική της ανεκτικότητα και την «προοδευτική» της ανεξιθρησκία. Αλίμονο όμως σε μας που είμαστε η εμπροσθοφυλακή της…

Τρίτη, 11 Δεκεμβρίου 2018 13:21

Θεατρικά τινά

Καταρχήν στο σημερινό άρθρο θα ήθελα να αρχίσουμε με μια διαπίστωση ή καλύτερα με μια ένσταση.

Κακώς λέγεται και έχει θεωρηθεί ως η έβδομη τέχνη ο κινηματογράφος. Είναι εντελώς άτοπο και εντελώς άδικο.

Ως γνωστόν οι Καλές Τέχνες είναι παλαιόθεν έξι: η ποίηση, η μουσική, ο χορός, η ζωγραφική, η γλυπτική και η αρχιτεκτονική.

Η γέννηση του θεάτρου στην αρχαία Ελλάδα ενσωμάτωσε και διέπλεξε τις τέσσερις πρώτες καλές τέχνες (ποίηση, μουσική, χορό και σκηνογραφία) με αξιοθαύμαστο τρόπο και δικαίως δικαιούται να αποκαλείται η «έβδομη τέχνη».

Ο κινηματογράφος, παρόλο που υποκατέστησε τεχνικά το θέατρο και εξακολουθεί να έχει θερμούς θιασώτες, δεν μπορεί με κανένα τρόπο να σφετεριστεί την τιμή του θεάτρου και ούτε και αποτελεί νέα και ξεχωριστή τέχνη με την έννοια που αποδίδεται στις λεγόμενες Καλές Τέχνες. Το θέατρο λοιπόν δικαιωματικά είναι η έβδομη τέχνη.

Το θέατρο υπήρξε η ανώτατη παιδαγωγική τέχνη που γεννήθηκε και μεγαλούργησε μέσα από τα σπλάχνα αυτού του υπέροχου πολιτισμού.

Η τραγωδία -γιατί περί αυτής κυρίως πρόκειται- είναι μια υψηλή τέχνη μέσω της οποίας ο θεατής αναλογίζεται τα προβλήματα του βίου και τα βάσανα της ζωής και «ανακουφίζεται» (που σημαίνει κυριολεκτικά η ψυχή του αλαφραίνει και πετάει ψηλότερα) με τη δικαίωση και την κάθαρση.

Έναν πρώτο ορισμό, μια πρώτη περιγραφή του θεάτρου μάς κάνει ο Αριστοτέλης στην «Ποιητική» του, κι από εκεί μέχρι σήμερα έχουν χυθεί τόνοι μελάνης να εξιχνιάζουν και να εκθειάζουν αυτή τη σπουδαία ανθρώπινη σύλληψη.

Διάβαζα τις προάλλες τα εκπληκτικά φιλοσοφικά και κριτικά δοκίμια του Κωστή Παπαγιώργη, και συγκεκριμένα το «Λάδια ξίδια» για την πορεία τής γλώσσας και τους τρόπους έκφρασής της.

Σ’ ένα κεφάλαιο ασχολείται με τον Νίτσε, αυτόν τον ωμό και φανατισμένο φιλόσοφο, πλην οξυδερκή και τέλειο γνώστη και λάτρη (αν και κάποιες φορές επιλεκτικά) της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.

«Σε κάποιο απόμερο μυχό του απέραντου σύμπαντος, γράφει, υπήρξε ένα άστρο όπου ευφυή όντα επινόησαν τη γνώση. Ήταν η πιο αυθάδης και ψεύτικη στιγμή τής παγκόσμιας ιστορίας!». Ακραία μηδενιστική διαπίστωση.

Ίσως τον πρόλαβε με κάποιο τρόπο ο Σωκράτης με το «εν οίδα ότι ουδέν οίδα».

Ο Νίτσε έδειξε με το σύνολο των έργων του ότι ήθελε χωρίς οίκτο και χωρίς συμβιβασμούς να γκρεμίσει όλα τα κάστρα της παραδοσιακής φιλοσοφίας.

Πάντως αναγκάστηκε να αποδώσει τα εύσημα στην αρχαία ελληνική τέχνη και ιδίως στην τραγωδία που προσπάθησε να την κατανοήσει και να την αποκρυπτογραφήσει όσο λίγοι φιλόσοφοι στην ιστορία της ανθρωπότητας.

«Η τραγωδία, λέει, είναι μια νίκη της ομορφιάς πάνω στη γνώση». Όλη η ανθρώπινη φύση και ιδιοσυγκρασία διακυμάνθηκε ανάμεσα στις επιθυμίες δύο αρχαίων θεών: του Διονύσου και του Απόλλωνα.

Ο Διόνυσος είναι η απροκάλυπτη, η αληθινή ζωή και ο Απόλλωνας είναι η επιτηδειότητα, η τέχνη. Αυτή λοιπόν, και συγκεκριμένα η τραγωδία, είναι ακριβώς η σωτηρία μέσω του απολλώνειου ψεύδους. Η εξισορρόπηση του διονυσιακού με τον αντίποδά του.

Είχαν βέβαια προηγηθεί οι περιγραφές του Πρόκλου που έγραφε στο έργο του «Εις Τίμαιον ότι «το μεν γαρ διαιρείν Διονυσιακόν, το δε εναρμονίως πάντα τελειούν Απολλωνιακόν».

Φτάνει δε ο Νίτσε στο σημείο να δηλώσει (στη «Θέληση της δύναμης») ότι «αν υπάρχει κάτι το θείο, αυτό είναι το ψεύδος, όχι η αλήθεια».

Και ίσως είναι αυτή η μαγική και παραμυθητική δύναμη που μας τραβάει στο θέατρο (και στον κινηματογράφο) να ξεχάσουμε και να γλυκάνουμε αυτή τη ζωή .....

Τρίτη, 04 Δεκεμβρίου 2018 15:03

Tα δίκαια επί χάρτου

Όταν ακούς βρυχηθμούς (ακόμα και εθνικού τύπου) να περιμένεις να δεις θηρία. Οι αρχαίοι έλεγαν «εκ στόματος κόρακος κρα εξελεύσεται».

Τελευταία αυτοί οι εξ ανατολών βρυχηθμοί έχουν πολλαπλασιαστεί και ενορχηστρωθεί προετοιμάζοντας μικρά έως μεγάλα τετελεσμένα κατά την προσφιλή τακτική των απαράδεκτων διεκδικήσεων της Τουρκίας.

Το σημερινό άρθρο παρουσιάζει έναν χάρτη που είχα φιλοτεχνήσει παλαιότερα και πολύ πριν οξυνθούν τα πράγματα με την γείτονα και νοσταλγό μιας ελεεινής αυτοκρατορίας, που φαντάζεται ακόμα απεριόριστα τα «σύνορα της καρδιάς της».

Κι ας ξεκινήσουμε από το νησί της Αφροδίτης.

Πολλά έθνη έπαιξαν το παιχνίδι τους πάνω στη στρατηγικής σημασίας Μεγαλόνησο, ωστόσο δεν έπαψε ποτέ να δεσπόζει σε αυτή το ελληνικό στοιχείο.

Ήδη από το 1400 π.Χ. Αρκάδες και λοιποί (όπως Κύθνιοι) κατέλαβαν τις νότιες ακτές της Μικράς Ασίας, την Παμφυλία και την Κύπρο και την έκαναν ελληνική, όπως μαρτυρούν τοπωνύμια, γλώσσα, έθιμα και ιστορία.

Τα ίδια περίπου συνέβησαν και στο χώρο της Μικράς Ασίας, η οποία ξεκίνησε με τους Χετταίους, αλλά σιγά-σιγά έγινε ένα μωσαϊκό εθνών (Φρύγες, Μυσοί, Κιμμέριοι, Λύκιοι, Λυδοί, Πισίδες, Γαλάτες κλπ).

Πάντως όλα τα παράλια της χερσονήσου ήταν ήδη από το 2000 π.Χ. ελληνική υπόθεση. Το μαρτυρούν η ιστορία, η γλώσσα, τα θέατρα και όλα τα σωζόμενα μνημεία, αλλά πάνω απ’ όλα τα γραπτά κειμήλια του σπουδαιότερου πολιτισμού που γέννησε η ανθρωπότητα.

Η ιωνική «δωδεκάπολις» και νοτιότερα η δωρική «εξάπολις» δόξασαν την Ελλάδα στους δρόμους του πνεύματος και της Τέχνης, παρ’ όλο που ελλείψει φυσικών χερσαίων συνόρων ήταν εκτεθειμένες συχνά πυκνά στις ορέξεις βαρβάρων εθνών της ενδοχώρας αλλά και αυτοκρατοριών εξ ανατολής (όπως οι Πέρσες), μέχρι την αποφράδα χρονιά του 1071 μ.Χ. που νίκησαν οι Τούρκοι στο Ματζικέρτ τα βυζαντινά στρατεύματα και κατέκλυσαν την περιοχή.

 

Οι πόλεις αυτές κάτω από τις διαχρονικές πιέσεις αλλά και φλογιζόμενες από τον προαιώνιο ελληνικό πόθο της περιπέτειας ξεχύθηκαν ήδη από τον 8ο αιώνα π.Χ. και γέμισαν αποικίες τον κόσμο, τον Εύξεινο, τη Ρωσία, τα βάθη της Ανατολής, την Ιταλία, τη Νότια Γαλλία, την Ισπανία και την Κυρηναϊκή, την Αίγυπτο και όλα τα παράλια και τα νησιά της Μεσογείου αιμοδοτώντας τα με τέχνες και επιστήμες.

Οι Έλληνες είναι αυτοί που με τον πολιτισμό -και όχι με σφαγές και φορολογία- δημιούργησαν μιαν απέραντη «γαλάζια πατρίδα» και κανείς άλλος βάρβαρος ή ημιβάρβαρος…

Αυτό θέλει να δείξει παραστατικά και ο χάρτης «Έλληνες οι πατέρες όλων των Τεχνών και των επιστημών» και να υπενθυμίσει ότι η έννοια της Ελλάδας δεν σταματάει στα έξι μίλια ή στα σύνορα της μέσης γραμμής.

Και μπορεί οι Τούρκοι να φαντασιώνονται ότι μιλούν τουρκικά και τους απαντούν τα κοκόρια από τα ελληνικά νησιά, ωστόσο είμαστε και εμείς που άμα φωνάξουμε ελληνικά δεν θα μας απαντήσουν κοκόρια αλλά σοφοί επιστήμονες, ποιητές, φιλόσοφοι, γιατροί, πολεοδόμοι, όλοι οι πρωτομάστορες του πολιτισμού και όλοι φυσικά στη γλώσσα μας.

Μετά από τα τόσα δεινά των πολέμων και των ξεριζωμών οι λαοί όλης της Γης έχουν υποχρέωση να προάγουν την ειρήνη, κάποιοι όμως πρέπει να ξέρουν ότι το «εθνομπούλιν» έρχεται μια μέρα που πληρώνεται…

Τρίτη, 27 Νοεμβρίου 2018 11:40

Homo Meremeticus

Μου κάνει εντύπωση που οι αρχαίοι Έλληνες, οι οποίοι είχαν αφιερώσει θεότητες σε όλα τα πράγματα και τις ανθρώπινες δραστηριότητες, δεν είχαν «θεό των επισκευών». Ίσως και να τους διέφυγε. Πάντως είχαν πάγια λογική και οικολογική συνείδηση σε αντίθεση με το σημερινό κόσμο. Εξάλλου δεν ήταν και φορτωμένοι με τα τεχνολογικά τσαμασίρια της εποχής μας, αν και δεν έλειπαν και τότε κάποιες ανθρώπινες υπερβολές και κάποιες ματαιοδοξίες (όπως επί παραδείγματι ο πανάκριβος σκύλος του Αλκιβιάδη).

Το φαινόμενο της κατασπατάλησης φυσικών πόρων και πολύτιμων αγαθών εμφανίστηκε πριν περίπου τρεις δεκαετίες και συνόδευσε την εκπληκτική δυνατότητα της μαζικής παραγωγής αγαθών. Τότε περίπου εξαλείφεται και η ενδογενής ανθρωπολογική φάση του «ανθρώπου επισκευαστού» (και επί το λατινοτουρκικόν «homo meremeticus») που ενυπάρχει μέχρι εκείνη τη στιγμή σε όλες τις προηγούμενες εποχές της ένδειας και της σοφίας.

Σήμερα η παγκόσμια καπιταλιστική μηχανή έχει αντιστρέψει το φυσικό δόγμα. Μας προτρέπει με δυο λόγια: «Αγοράζετε και πετάτε», για να ξαναγοράσετε. Η θριαμβευτική μάλιστα είσοδος της Κίνας στο στερέωμα της παγκόσμιας μαζικής παραγωγής με φτηνά είδη επιτάχυνε την οικολογική ασυνειδησία: Το εμπόρευμα είναι πια προσιτό και φτηνό. Όσο αντέξει. Άμα χαλάσει το πετάς. Κανείς δεν σκέφτεται το σίδερο που χρειάστηκε μια φτηνή πένσα ή τους τόνους του νερού που χρειάστηκε το βαμβάκι για να γίνει ένα μπλουζάκι.

Από νωρίς αυτή η καταστροφική ιδέα άρχισε να εξαφανίζει και την επισκευαστική συνείδηση των νοικοκυριών (με τους αργαλειούς, τα μπαλωμένα ρούχα και τα «παντρεμένα» φαγητά για να μη πεταχτούν) αλλά και μαστόρους, επισκευαστές και επιδιορθωτές, τεράστιες πράγματι επαγγελματικές και κοινωνικές «ανθρωποδεξαμενές» που παράλληλα με την τέχνη και το μεράκι τους εξασφάλιζαν και την οικονομία και τη διαιώνιση του αέναου βιολογικού κύκλου. Δεν υπήρχε σπίτι μέχρι πριν λίγα χρόνια που να μην έχει ραπτομηχανή κι ανέμη, ακόμα και αργαλειό, και να φαντάζει αυτοδύναμο βιοτεχνικό εργαστήριο. Έχουμε παρεξηγήσει σήμερα και την έννοια του ελεύθερου χρόνου και την έννοια της πραγματικής οικονομίας με το οδυνηρό αποτέλεσμα να έχουμε ξεχάσει πώς ράβεται ένα κουμπί.

Στην άφρονα εποχή μας έχουν εντελώς εκλείψει οι τεχνίτες και οι επιδιορθωτές, εκτός ίσως κάποιων αναγκαίων μεταποιήσεων σε ρούχα. Εξαφανίστηκαν πρώτοι-πρώτοι ο ράφτης και ο παπουτσής αφού από νωρίς φρόντισε το ανθρωποφάγο σύστημα το να αλλάξεις μια σόλα να είναι ακριβότερο και πολύ πιο δυσεύρετο από ένα ζευγάρι καινούρια παπούτσια. Τόνοι ρούχων αφόρετων και δερματίνων ειδών όπως και συσκευές με τα καλώδιά τους και τις συσκευασίες τους άγονται κάθε μέρα στις χωματερές θυμίζοντας το σλόγκαν της προκλητικής και επίπλαστης αμερικανικής ευημερίας που έλεγε ότι ο Αμερικανός άμα γεμίσει το τασάκι τού αυτοκινήτου αλλάζει αυτοκίνητο. Δυστυχώς δεν είμαστε μακριά από τέτοιες υπερβολές, αλλά και από τη νέμεση που συνεπάγονται.

Χαλάει ένα κουμπί σε μια συσκευή και ψάχνεις απεγνωσμένα να βρεις ένα μάστορα. Δεν υπάρχει! Το σύστημα μάλιστα έχει επιστρατεύσει τα πάντα για να σε κάνει πιστό και αφοσιωμένο καταναλωτή: Έχει επινοήσει την αποκλειστικότητα των ανταλλακτικών και κυρίως τις αναβαθμίσεις των ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών ειδών ξέροντας ότι κανείς άφρων και ανενημέρωτος πολίτης σήμερα δεν επιθυμεί να μείνει «αναβάθμητος». Ο Διόδωρος έγραφε μια μέρα ένα εύστοχο στην επιφυλλίδα του Βήματος, ότι η Γη ήταν κάποτε πράγματι επίπεδη(!), και όταν άρχισε να φουσκώνει και να υπεραίρεται τότε έγινε σφαίρα(!!). Θα πρέπει να προσθέσουμε ότι αυτή τη σφαίρα τη φορτώνουμε κάθε στιγμή και κάθε μέρα που περνάει, τόσο απερίσκεπτα, με άχρηστα και «αθάνατα» υλικά αγαθά, που κάποια στιγμή θα ξεσαμαρίσει, και μάλιστα προτού βρούμε τρόπο διαφυγής…

Σελίδα 1 από 17
FOLLOW US
Copyright © 2017 EmprosNet.gr
Εμπρος Ημερήσια Εφημερίδα Νομού Λέσβου - Καρά Τεπέ - Mυτιλήνη - 81100
Απαγορεύεται η αναπαραγωγή με οποιονδήποτε τρόπο.
Top