FOLLOW US
Παναγιώτης Μιχαηλάρης

Παναγιώτης Μιχαηλάρης

E-mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.
Παρασκευή, 06 Ιουλίου 2018 12:09

Ο Άρης Βελουχιώτης ως ιστορική πηγή

Διάβασα, όπως συνηθίζω να διαβάζω πάντα διαβάζοντας όλες τις απόψεις των συνεργατών του Εμπρός, την άποψη του συγχωριανού μου -αν δεν κάνω λάθος, δηλαδή από τον Μανταμάδο- καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου Στράτου Γεωργούλα, σχετικά με τον περίφημο λόγο του Άρη Βελουχιώτη (22 Οκτ. 1944) στη Λαμία. Πρόθεσή μου φυσικά δεν είναι η πολιτική διάσταση του λόγου αυτού, που και εγώ έχω στη βιβλιοθήκη μου από την ανατύπωσή του μετά τη Μεταπολίτευση, αλλά η χρήση ιστορικών στοιχείων από αυτόν προκειμένου να υποστηριχθούν πολιτικές απόψεις και αν μπορούμε τις απόψεις αυτές, 74 χρόνια μετά την ανάδειξή τους, να τις χρησιμοποιούμε και σήμερα προκειμένου να ερμηνεύσουμε το παρόν.

Καθένας βέβαια μπορεί να προσεγγίσει τα ιστορικά γεγονότα με τα επιστημονικά εργαλεία που διαθέτει και να τα εντάξει στις αναλύσεις του. Άλλωστε η ίδια η ιστορική επιστήμη και ειδικότερα στην Ελλάδα, επιτρέπει τέτοιες προσεγγίσεις, που πολλές φορές δεν είναι επαρκώς τεκμηριωμένες, ή και άλλους λόγους...

Ωστόσο, μιλώντας πάντα ως επαγγελματίας ιστορικός, θέλω να επισημάνω τούτο το βασικό. Ότι δεν είναι δυνατόν 74 χρόνια μετά την ιστορική, ας πούμε, προσέγγιση του Άρη Βελουχιώτη στο παρελθόν και με βάση τις εξελίξεις της ιστορικής έρευνας να επικαλεστούμε σήμερα τις απόψεις του και να τις εμφανίσουμε ως ακλόνητες, αγνοώντας την πρόοδο της ιστορικής έρευνας. Διότι αν «η ιστορική του ανάλυση (του Α. Βελουχιώτη) και η συγχρονική του ματιά για τότε συντονίζονται για να εξηγήσουν το αύριο», πώς είναι δυνατόν η πριν από 74 χρόνια προσφυγή στην Ιστορία ενός ανθρώπου ικανού έστω, όπως ο Α. Βελουχιώτης, να ερμηνεύει σήμερα το παρόν και το μέλλον;

Ας σταθούμε λ.χ. σε ένα - δυο παραδείγματα. Ο Άρης Βελουχιώτης εκτιμά ότι η Ελληνική Επανάσταση του 1821 ξεσπά, διεξάγεται και εν τέλει επικρατεί παρά τη θέληση των Μ. Δυνάμεων της Ευρώπης, ίσως και εναντίον τους και είναι μόνο η δίψα του ελληνικού λαού για ελευθερία που συντελεί στην επιτυχία του Αγώνα.

Αυτή την άποψη του Άρη Βελουχιώτη, που έστω έχει τη θέση της το 1944 στο πλαίσιο του αγώνα εναντίον των δυνάμεων Κατοχής, μπορούμε σήμερα να την επικαλεστούμε ως ιστορικό δεδομένο, αφού με βάση τις ιστορικές μελέτες και την έκδοση αναρίθμητων ιστορικών στοιχείων, γνωρίζουμε ότι δεν είναι έτσι τα πράγματα και ότι χωρίς την υποστήριξη των Μ. Δυνάμεων -για τα δικά τους έστω συμφέροντα, όλοι για τα συμφέροντά τους ενδιαφέρονται- δεν ήταν δυνατόν να ευοδωθεί η Επανάσταση.

Ένα άλλο στοιχείο. Ο Στράτος Γεωργούλας ανατρέχοντας στον Α. Βελουχιώτη αναφέρεται σε «προδοτικό ρόλο» του Ιωάννη Καποδίστρια. Πέρα από την επίκληση του μοτίβου αυτού της προδοσίας -δηλαδή πολλές από τις αρνητικές εξελίξεις στην ελληνική ιστορία να αποδίδονται σε προδοσίες- μπορεί κανένας σήμερα, με τόσες σοβαρές μελέτες που έχουν εκπονηθεί για τη δράση του Ι. Καποδίστρια να του αποδώσει και προδοτική συμπεριφορά; Μπορεί ο καθένας να έχει οποιαδήποτε άποψη για τη δράση και την πολιτική του Καποδίστρια, ότι ήταν αυταρχικός κτλ. Αλλά πώς μπορεί να του αποδώσει τον ρόλο του προδότη!!!

Ακόμα και η άποψη του Α. Βελουχιώτη ότι η Ελλάδα μετά την Επανάσταση κατάντησε ουραγός της Βαλκανικής, μπορεί να αντιμετωπίσει σοβαρή ιστορική ανάλυση, όταν η Ελλάδα μετά το 1830 έκανε τόσα πράγματα, και στην ουσία συγκρότησε κράτος, με πολλά θετικά στοιχεία και πολλά αρνητικά, αλλά έτσι είναι τα κράτη και μάλιστα τα μικρά.

Όλα αυτά τα γράφω, επαναλαμβάνω, και τα υποστηρίζω όχι ως πολιτική θέση αλλά με βάση την ιδιότητα του επαγγελματία ιστορικού, θέλοντας να υπερασπιστώ τις προόδους της ιστορικής έρευνας. Δηλαδή με βάση τη λογική  της Ιστορίας και ο λόγος της Λαμίας του Α. Βελουχιώτη του 1944, αποτελεί τεκμήριο για την εποχή και την προσωπικότητα του Βελουχιώτη, εντασσόμενη στην τότε πραγματικότητα και όχι στη σημερινή. Τίποτε περισσότερο, τίποτε λιγότερο.

 

* Ο Παναγιώτης Μιχαηλάρης είναι ιστορικός/ Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών.

Παρασκευή, 22 Ιουνίου 2018 14:47

ΓΕΩΡΓΙΟΣ Κ. ΧΟΝΔΡΟΝΙΚΗΣ (1880 - 1968) (γ)

 

Για να πω την «πάσα αλήθεια», που έλεγε και η μακαρίτισσα η μητέρα μου, το περίμενα το τηλεφώνημα. Μετά δηλαδή τα όσα ανέφερα για τον Γ. Κ. Χονδρονίκη περίμενα ένα τηλεφώνημα από τον Στρατή Μπαλάσκα, τον μυτιληνιό δημοσιογράφο με καταγωγικές ρίζες από την Πέργαμο, ο οποίος γνωρίζει τα πράγματα της μικρασιατικής παραλίας και ενδοχώρας καλύτερα από τον καθένα. Έτσι κι έγινε. Ο Στρατής μου τηλεφώνησε για να προσθέσει, να επεξηγήσει, να διορθώσει και να αφορίσει.

Ως προς το διορθώσει: οφείλω να ομολογήσω, ότι γράφοντας υπέπεσα σε ένα σοβαρό λάθος αναφέροντας την Ακαδημία των Κυδωνιών να λειτουργεί το 1914, ενώ, βέβαια, γνωρίζουμε και εγώ ακόμα καλύτερα, ότι αυτό συνέβαινε πριν από ένα αιώνα, δηλαδή το 1814. Τι να κάνουμε. Καμιά φορά και το μυαλό των ιστορικών ξεστρατίζει.

Ως προς το να προσθέσει και επεξηγήσει: Δεδομένου ότι στο προηγούμενο σημείωμα, δεν μπόρεσα να διαβάσω μια δυσανάγνωστη υπογραφή, ο Στρατής μου υπέδειξε το σωστό όνομα και γιατί, κατά τη γνώμη του, είχε πελοποννησιακή κατάληξη, συνδέοντάς του με μετακίνηση Μωραϊτών στην περιοχή. Δεν το έχω μελετήσει το ζήτημα αυτό και δεν γνωρίζω λεπτομέρειες, αλλά μου φαίνεται λογική εξήγηση. Τέλος σχετικά με το αφορίσει, ο Στρατής Μπαλάσκας εξέφρασε την οργή και το θυμό του, αλλά, όπως μου είπε, και πολλών άλλων και μάλιστα όσων έχουν καταγωγή από την Πέργαμο, για τη μετέπειτα φιλοναζιστική πορεία του Χονδρονίκη, στον οποίο αποδίδεται ακόμα και ευθύνη για τον τουφεκισμό μυτιληνιού πατριώτη από τα στρατεύματα Κατοχής.

Εγώ από την πλευρά μου, δεν έχω καμιά πρόθεση να υπεισέλθω σε τέτοια συζήτηση. Πρόθεσή μου ήταν να φωτίσω, με βάση τα έγγραφα του αρχείου του Υπουργείου Εξωτερικών, κάποιες πτυχές από την νεανική δράση του Γ. Κ. Χονδρονίκη και της οικογένειάς του στην Πέργαμο, που γνώρισε το μίσος και τις διώξεις του τουρκικού εθνικισμού.

Τελευταίο λοιπόν έγγραφο, συνταγμένο από τον Κ. Γ. Χονδρονίκη στη Μυτιλήνη είναι αυτό της 17ης Απριλίου 1914, που απευθύνεται προς τον φρούραρχο Μυτιλήνης.

Ο Χονδρονίκης αναφέρεται πάλι στα δεινά που υφίσταται ο ίδιος και η οικογένειά του από τους Τούρκους. Ο πατέρας του έχει εξοριστεί ήδη από τους Τούρκους και έτσι η οικογένεια δοκιμάζεται, καθώς έχασε πάνω από 350 λίρες από βερεσέδες προς τον πατέρα του ενώ είχε και απώλεια εμπορεύματος. «Όλων αυτών δε το χειρότερον είναι που δεν δύναμαι να μεταβώ εις Πέργαμον όπως παρηγορήσω και ενθαρρύνω την ατυχή μητέρα μου με τας αδελφάς μου, αι οποίαι δεν έχουν κανέναν». Εν συνεχεία αναφέρει τα ονόματα δύο Ελλήνων της Περγάμου, οργάνων του τουρκικού Κομιτάτου, που κατέθεσαν εις βάρος του πατέρα του και τελικά κάνει έκκληση στον φρούραρχο Λέσβου ώστε να του χορηγηθεί ένα επίδομα για να μπορέσει να συνεχίσει τις σπουδές του, τουλάχιστον για ένα χρόνο και μετά... και καταλήγοντας αναφέρει:

«ότι ετελείωσα την παρούσαν λαμβάνω γράμμα της μητρός μου (η οποία δεν γνωρίζει τίποτε), διά του οποίου με γράφει ότι κατελθούσα εις το μαγαζί δι’ ανάγκας διότι δεν έχει κανέναν, Τούρκοι ετόλμησαν να την πειράξουν σχετικῶς με το ζήτημα διά πειρακτικών λόγων. Άλλοι πάλιν Τούρκοι επενέβησαν και την υποστήριξαν, μη τολμήσας ουδείς εκ των παρισταμένων ομογενών να πράξη αυτό που έπραξαν οι δεύτεροι Τούρκοι. Πολύ βαρέως φέρω αυτά και έτι περισσότερον που αδυνατώ να προστρέξω εις βοήθειαν και παρηγορίαν της».

Αυτά λοιπόν και άλλα πολλά παρόμοια αλλά και πολύ χειρότερα συνέβαιναν στους ελληνικούς πληθυσμούς της Μ. Ασίας το 1914 (α´ διωγμός), τα οποία έπληξαν, όπως φαίνεται, και την οικογένεια του Γ. Κ. Χονδρονίκη, για τον οποίο και παρά τη μεταγενέστερη δράση, εξακολουθώ να πιστεύω ότι μια καλή βιογραφία δεν θα ήταν άσκοπη.

 

* Ο Παναγιώτης Δ. Μιχαηλάρης είναι ιστορικός/ Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών.

 

 

 

Παρασκευή, 08 Ιουνίου 2018 13:26

ΓΕΩΡΓΙΟΣ Κ. ΧΟΝΔΡΟΝΙΚΗΣ (1880-1968) (β)

Είχαμε γράψει πριν από δεκαπέντε μέρες για τον καταγόμενο από την Πέργαμο, Γεώργιο Χονδρονίκη, ο οποίος, ανάμεσα στα άλλα, έχει εκπονήσει σημαντικό συγγραφικό έργο για την πατρίδα του, Πέργαμο, αλλά και για τη Μυτιλήνη, καθώς έζησε και έδρασε κυρίως στην πρωτεύουσα του νησιού μας και διετέλεσε και κατοχικός δήμαρχος, πράγμα το οποίο μάλλον συνετέλεσε ώστε να μην αναφέρεται πολύ συχνά στη λεσβιακή γραμματεία. Φυσικά αυτό το τελευταίο είναι μια δική μου υπόθεση, ίσως και κάπως αυθαίρετη, επειδή δεν μπόρεσα να πραγματοποιήσω μια ολοκληρωμένη έρευνα για τον άνθρωπο αυτό και τη δράση του.

Την αφορμή της παρούσας ενασχόλησής μου με αυτόν έδωσαν κάποια έγγραφα από το Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών, που αναφέρονται στα πρώτα βήματα της σταδιοδρομία του, όταν ακριβώς, καταδιωγμένος από τις τουρκικές αρχές για την πατριωτική του δράση, αναζητούσε εναγωνίως τη συνδρομή των ελληνικών αρχών για να συνεχίσει τις σπουδές του (μάλλον νομικές), τη ζωή του θα έλεγα, που φαινόταν να μην έχει μέλλον στις μικρασιατικές ακτές. Από τα έγγραφα αυτά μεταφέραμε σε περίληψη τα σημαντικότερα στοιχεία για τη δράση του Χονδρονίκη, όπως την παρουσιάζει ο ίδιος, αλλά και κάποια άλλα δικά του πρόσωπα που τον συνέτρεχαν, και σήμερα θα συνεχίσουμε με κάποια άλλα, ελπίζοντας ότι κάποια στιγμή θα ασχοληθούμε συστηματικότερα (ή κάποιος άλλος: η έρευνα είναι ελεύθερη στον καθένα), με την προσωπικότητα αυτή, που όπως και τόσες άλλες, κατάγονταν βέβαια από τη Μ. Ασία αλλά έζησε και έδρασε στο νησί μας.

Όπως είχαμε πει ο Γ. Χονδρονίκης κάποια στιγμή εγκατέλειψε την Πέργαμο και εγκαταστάθηκε στο Αϊβαλί, πιθανόν για να συνεχίσει τις σπουδές του στην περιώνυμη Ακαδημία των Κυδωνιών. Εκεί λοιπόν του γράφει ένας συμπατριώτης του (δεν μπορώ να διαβάσω το όνομά του: μάλλον είναι ο Α. Ε. Δηβακόπουλος?) από το Σαχλιλί στις 15 Μαρτίου 1914 και τον ερωτά πώς πάνε τα πράγματα στο Αϊβαλί, πώς πάνε οι σπουδές του, το περιοδικό Αιολικός Αστήρ, ο Α. Κολιφέτης, καταλήγοντας: Να δούμε πώς θ  απογίνη το ζήτημά της [εννοεί της Περγάμου]. Εάν εξακολουθήση έτσι...  και δεν ληφθή καμμία πρόνοια, ο Ελληνισμός, τουλάχιστον του εσωτερικού, θα καταστραφή κυριολεκτικώς. Δεν ξέρω τι σκέπτονται οι... ηγέται. Τι μανθάνετε σεις εκεί;

Δυστυχώς ο επιστολογράφος του Γ. Χονδρονίκη είχε δίκιο στις προβλέψεις του, μολονότι η καταστροφή του Ελληνισμού δεν αφορούσε μόνο τους Έλληνες του εσωτερικού της Μ. Ασίας, αλλά όλους τους Έλληνες της Μ. Ασίας...

Πριν αναφερθώ στο τελευταίο έγγραφο που έχει συντάξει ο ίδιος ο Γ. Χονδρονίκης, θα παραθέσω και τα στοιχεία που αποδεσμεύει ένα πιστοποιητικό του αρχιερατικού επιτρόπου της Περγάμου οικονόμου Ιγνάτιου Γουναρόπουλου, ο οποίος στις 29 Απριλίου 1914, βεβαιώνει με την υπογραφή του και τη σφραγίδα της ορθόδοξης Κοινότητας Περγάμου, ότι ο Γεώργιος Κ. Χονδρονίκης «συνεπεία του κατά της πολυμελούς αυτού οικογενείας διωγμού των ενταύθα αρχών, ως πρακτόρων της Πανελληνιστικής δήθεν Εταιρίας, περιήλθεν εις δυσχερή οικονομικήν θέσιν και δη μετά του εις Ικόνιον όλως αδικαιολογήτως εξορισθέντος πατρός του.

Συνεπώς πάσα προς αυτόν και προς την πάσχουσαν ήδη οικογένειάν του υποστήριξις έσται δικαία ανακούφισις, προστασία και ενίσχυσις νέου άλλως τε καθ᾽ όλα ηθικού και αμέμπτου παρελθόντος, ούτω δε μη εξαναγκασθή και διακόψη τας σπουδάς του».

Μολονότι πρόθεσή μας ήταν να ολοκληρώσουμε την ενασχόλησή μας σήμερα με τον Γεώργιο Κ. Χονδρονίκη, υπάρχει ακόμα μια εκκρεμότητα εκ μέρους μας, εννοείται επιστημονική, με την οποία θα κλείσουμε, ελπίζω προσωρινά, την ολοκλήρωση της δράσης, τουλάχιστον στην πρώτη περίοδο της ζωής του περγαμηνού λογίου.

Παρασκευή, 25 Μαΐου 2018 13:50

Γεώργιος Κ. Χονδρονίκης, (1880 - 1968)

«Οι τάξεις των Λεσβιακών γραμμάτων έχασαν ακόμη στο διάστημα αυτό... τον Γεώργιο Χονδρονίκη (1968) που άφισε ενδιαφέρουσες ιστορικές μελέτες...»: Λεσβιακά ΣΤ´ (1973), σ. 187.

Με αυτές τις ελάχιστες λέξεις αναφέρεται ο θάνατος του Γ. Κ. Χονδρονίκη στο περιοδικό Λεσβιακά, πέντε χρόνια μετά από το συντελεσμένο γεγονός. Αναζητώντας πληροφορίες για τον σημαντικό αυτόν λόγιο, εκ Περγάμου καταγόμενο, και μη βρίσκοντας πολλά πράγματα (δεν αποκλείεται να υπάρχουν, καθώς η έρευνά μου είταν βιαστική και περιορισμένη), μου φαίνεται ότι ο Χονδρονίκης πλήρωσε ακριβά την ανάμειξή του στα πολιτικά πράγματα της Κατοχής, επειδή διετέλεσε δήμαρχος, διορισμένος από τις αρχές Κατοχής. Άλλωστε, ο ίδιος έχει γράψει και ένα δίτομο έργο για τον δήμο Μυτιλήνης επί Κατοχής. Ωστόσο, οι τίτλοι των έργων που του αποδίδονται από τις βιβλιογραφίες, τυπωμένα σε τυπογραφεία της Μ. Ασίας και κυρίως της Μυτιλήνης και η εν γένει δράση του, νομίζω ότι μας δίνουν το δικαίωμα να ασχοληθούμε με τα πεπραγμένα του.

Την αφορμή μου έδωσαν κάποια έγγραφα που εντόπισα στο Αρχείο του Υπουργείο των Εξωτερικών και τα οποία μας δίνουν πληροφορίες για την εποχή (1914), που ο Χονδρονίκης αφήνει την Πέργαμο, πηγαίνει στο Αϊβαλί για να καταλήξει τελικά στη Μυτιλήνη, όπου θα παραμείνει ως το τέλος της ζωής του.

Το πρώτο λοιπόν έγγραφο είναι της 3ης Απριλίου 1914, όταν ο υποπρόξενος της Ελλάδος στις Κυδωνίες, Γ. Τσερέπης, γράφει προς τον Γενικό Διοικητή Νήσων Αιγαίου Μ. Πετυχάκη και του συστήνει θερμώς τον Γ. Χονδρονίκη, παρακαλώντας να τον συνδράμει για να εξακολουθήσει τις σπουδές του (μάλλον σπουδάζει νομικά, καθώς αργότερα φέρεται ως δικηγόρος), τονίζοντας ότι «...πλην του ότι είναι ηθικός νέος καθ’ όλον το διάστημα της εδώ διαμονής του πολλάς παρέσχεν υπηρεσίας εις το ενταύθα Β. Υποπροξενείον».

Την άλλη ημέρα εξάλλου (4 Απριλίου 1914) ο ίδιος ο Γ. Χονδρονίκης γράφει προς τον Μ. Πετυχάκη ένα εκτενές γράμμα, από το οποίο προκύπτουν πολλά και σημαντικά στοιχεία.

Αρχικά αναφέρεται στο έγγραφο του Γ. Τσερέπη και ζητεί και εκείνος τη συνδρομή του για να εξακολουθήσει τις σπουδές του, επειδή, όπως γράφει, η οικογένειά του έχει υποστεί μεγάλη καταστροφή «ένεκα του αγρίου διωγμού των τουρκικών αρχών ... κυρίως διά την κοινωφελή εθνικήν δράσιν μου εν Περγάμω και τοις πέριξ, διά την οποίαν η τουρκική δικαιοσύνη πάντοτε μ’ υπέβλεπε και πολλάκις με έσερνε στα κονάκια, χωρίς ευτυχώς να μ’ ενοχοποιήση, οπότε τελευταίως το κατόρθωσεν». Συνεχίζοντας ο Γ. Χονδρονίκης, απαριθμεί στον Μ. Πετυχάκη, αναλυτικά στοιχεία της δράσης του στην Πέργαμο που είναι:

α) Εκ των ιδρυτών του περγαμηνού φιλεκπαιδευτικού σωματείου η «Ομόνοια», του «Πολιτιστικού Κέντρου» και του φιλομούσου «Άγιος Αντίπας» (στο οποίο είχε συγκεντρώσει πάνω από 500 κυρίες ως μέλη, όπως αναφέρει), που εξέδωσε και διδακτικό βιβλίο με τον τίτλο «Ηθική και θρησκευτική Μόρφωσις».

β) Πρωτοστάτης σε κάθε κοινοτικό ζήτημα, χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις τουρκικές απειλές.

γ) Πρωτοστάτησε στην ίδρυση σχολείου και εκκλησίας «άνευ επισήμου αδείας» στο χωριό Κιοσπεϊλή της Περγάμου και έφερε ιερέα, πράγμα που δεν δεχόταν με κανένα τρόπο οι Τούρκοι του χωριού (είταν 1000 έναντι 200 Ελλήνων). Αυτά είταν απολύτως απαραίτητα για το χωριό, επειδή οι κάτοικοι δεν είχαν παπά ούτε για να τους θάψει και εφεξής τον συντηρούν με μισθό 250 μετζιτιών.

δ) Το 1912 είχε ιδρύσει μικρή εφημερίδα με τον τίτλο «Νέα Πέργαμος», με εθνικό πρόγραμμα, αλλά αναγκάστηκε να διακόψει την έκδοσή της, επειδή καταδιώχτηκε μέσω μεγάλων προστίμων, ενώ τελευταία ενημερώνει το φρουραρχείο για τις τουρκικές στρατιωτικές κινήσεις γύρω από την Πέργαμο.

Από όλα αυτά λοιπόν ο Γ. Χονδρονίκης, όπως αναφέρει, θεωρείται από τις τουρκικές αρχές της Περγάμου και της Σμύρνης ως «πράκτωρ της μεγάλης ιδέας και ως ο κύριος μοχλός πάσης Πανελληνιστικής ιδέας».

Όμως για τον Γ. Χονδρονίκη θα συνεχίσουμε και στην επόμενη επιφυλλίδα…

Μιλούσαμε πριν από δεκαπέντε ημέρες για το βιβλίο της Σταυρούλας Λυκιαρδοπούλου - Κοντάρα: Κοινωνία και παιδεία στη Λέσβο κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, που αποτελεί τη διδακτορική διατριβή της συγγραφέως και εκδόθηκε στη Μυτιλήνη το 2010 από το τυπογραφείο Γραφικές Τέχνες - Δ. Δούκας και Σία Ο.Β.Ε.Ε. Στην πραγματικότητα, στην τελευταία μου επιφυλλίδα προσπάθησα να εξηγήσω τους λόγους εξαιτίας των οποίων καθυστέρησα τόσο πολύ να ασχοληθώ στη στήλη αυτή με το σημαντικό αυτό βιβλίο, πράγμα που δεν χρειάζεται να επαναλάβω.
Το βιβλίο όμως της Σταυρούλας Λυκιαρδοπούλου - Κοντάρα, είτε έτσι είτε αλλιώς αποτελεί μια σημαντική συμβολή για την ουσιαστική και έγκυρη γνωριμία μας με τα εκπαιδευτικά πράγματα της Λέσβου και γενικά με την πολιτισμική κατάσταση στο νησί μας κατά την τελευταία περίοδο της οθωμανικής κατοχής (1800 - 1912). (Ειρήσθω εν παρόδω ότι αυτή η τελευταία χρονολογία έπρεπε να αναγράφεται και στο εξώφυλλο του βιβλίου, ως στοιχείο της ταυτότητάς του και ας έμπαινε στις εσωτερικές του σελίδες η μια από τις δύο φωτογραφίες για να γίνει το εξώφυλλο πιο ανάλαφρο αλλά κυρίως πιο κατατοπιστικό σε σχέση με το περιεχόμενό του).
Το βιβλίο αυτό λοιπόν, αποτελεί έναν πραγματικό οδηγό για την εκπαίδευση της πόλης της Μυτιλήνης, αλλά και των μεγάλων χωριών του νησιού, επειδή δεν φαντάζομαι ότι στο μέλλον μπορεί να υπάρξει σοβαρός μελετητής των εκπαιδευτικών πραγμάτων της Λέσβου, που δεν θα αρχίσει ή δεν θα συμπληρώσει την έρευνα και τη μελέτη των εκπαιδευτικών θεσμών του νησιού (σχολεία, εκπαιδευτικοί, διδακτέα ύλη, εκπαίδευση δασκάλων κτλ.) χωρίς να καταφύγει στην πολύτιμη ύλη του βιβλίου της Σταυρούλας Λυκιαρδοπούλου - Κοντάρα. Άλλωστε, αυτό που αναφέρω, είχα την ευκαιρία, έστω και συμπτωματικά όπως εξήγησα στην προηγούμενη επιφυλλίδα, να το διαπιστώσω, εξ ιδίας αντιλήψεως, αναζητώντας στοιχεία για τη γαλλική εκπαίδευση στη Λέσβο και τις ενέργειες και αντενέργειες σχετικά με το ζήτημα αυτό, πράγματα για τα οποία θα μιλήσουμε, συν θεώ, στην επόμενη συνάντησή μας στο Εμπρός.
Πέρα όμως από τις πραγματιστικές, ας τις πούμε έτσι, αναφορές στη κατάσταση των λεσβιακών εκπαιδευτικών πραγμάτων, η συγγραφέας θέλησε και πέτυχε να συνδέσει δηλαδή να εξετάσει τα εκπαιδευτικά πράγματα της Λέσβου σε σχέση με το υπάρχον ενεργό σύστημα της οθωμανικής διοίκησης στον τομέα αυτό, να μελετήσει την ενεργή ανάμειξη της Εκκλησίας, δηλαδή του Οικουμενικού Πατριαρχείου, στα εκπαιδευτικά πράγματα, τη συμμετοχή σε αυτά του λαμπρού Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως και τον τρόπο που το πλαίσιο αυτό διεμβολίζεται από την πολιτική του ελληνικού κράτους και την οργάνωση της εκπαίδευσης από αυτό, που θα προσελκύσει, όπως ήταν αναμενόμενο, μεγάλο αριθμό λεσβίων εκπαιδευτικών. Να αναφέρω λ.χ. το παράδειγμα του Μιχαήλ Κ. Στεφανίδη, τη μόρφωση και τη δράση του οποίου είχα την ευκαιρία να μελετήσω τις τελευταίες ημέρες. Πολύ ενδιαφέροντα, εξάλλου, είναι τα στοιχεία τα οποία παραθέτει η συγγραφέας για τη διασπορά και τους αριθμούς των Οθωμανών μαθητών σε σχέση με τους κατοίκους των οικισμών, όπου το οθωμανικό στοιχείο είχε σοβαρή υπόσταση. Τα στοιχεία αυτά, σε σχέση με τα ελληνικά λεσβιακά εκπαιδευτικά πράγματα και τις προσπάθειες ίδρυσης ξένων σχολείων, αναδεικνύουν όντως μια όψη της κοινωνίας της Λέσβου, όπως αυτή παρουσιάζεται στον τελευταίο αιώνα της οθωμανικής κατοχής και πιστεύω ότι σε μεγάλο βαθμό δικαιολογούν και τον όρο κοινωνία (πέρα από την παιδεία: προσωπικά θα προτιμούσα καλύτερα τον όρο εκπαίδευση, αλλά αυτό αποτελεί διαχρονική παθογένεια της ελληνικής παιδείας να ταυτίζει την εκπαίδευση με την παιδεία), που η συγγραφέας θέτει ως πρώτο όρο της επιστημονικής προσέγγισής της.
Καταλήγοντας, το σχήμα αυτό της συμβατικής παρουσίασης, επειδή, όπως πιστεύω τέτοιου είδους παρουσιάσεις και όχι ειδικότερες κριτικές ταιριάζουν σε μια εφημερίδα καθημερινής κυκλοφορίας, επισημαίνω την πλούσια βιβλιογραφία που πλαισιώνει τη μελέτη της Σταυρούλας Λυκιαρδοπούλου - Κοντάρα, η οποία βιβλιογραφία και κατά κάποιο τρόπο αναδεικνύεται ταυτόχρονα σε μια λεσβιακή εκπαιδευτική βιβλιογραφία.

Θέλω εξαρχής να τονίσω, ότι το αντικείμενο της παρούσας επιφυλλίδας αποτελεί πέρα από όλα τα άλλα, την καθυστερημένη επί πολλά χρόνια, για λόγους που θα εξηγήσω παρακάτω, παρουσίαση ενός βιβλίου, για το οποίο κανονικά, έπρεπε να έχω κάνει λόγο εδώ και χρόνια, επειδή έχει εκδοθεί στη Μυτιλήνη το 2010. Πρόκειται για το βιβλίο της εκπαιδευτικού Σταυρούλας Λυκιαρδοπούλου - Κοντάρα με τον τίτλο: Κοινωνία και παιδεία στη Λέσβο κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας.

Όμως ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά, η οποία ίσως θα εξηγήσει και τους λόγους της τόσο καθυστερημένης παρουσίασης. Με τη συγγραφέα γνωρίστηκα κατά τη διάρκεια του συνεδρίου για τα 100 χρόνια από την απελευθέρωση της Λέσβου, που έγινε στη Μυτιλήνη τον Νοέμβριο του 2012, αν θυμάμαι καλά. Τότε, λοιπόν, πιθανολογώ ότι η συγγραφέας του είχε την καλοσύνη να μου χαρίσει το βιβλίο της. Έτσι υποθέτω ότι έγιναν τα πράγματα (ο άλλος τρόπος θα είναι να έφθασε στα χέρια μου, είτε από αγορά, είτε από προσφορά της Νομαρχίας Λέσβου).

Όπως και να έχουν τα πράγματα πάντως, το βιβλίο έφθασε στα χέρια μου και αμέσως χάθηκε, επειδή μία συνάδελφός μου στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, που ασχολείται και με τη λεσβιακή ιστορία, μου το ζήτησε και έκτοτε παρέμεινε στην κατοχή της. Πιθανολογώ ότι αυτό έγινε στα τέλη του 2012, μετά το συνέδριο, για το οποίο έκανα αναφορά παραπάνω.

Αυτά τα πράγματα, δηλαδή οι μακροχρόνιοι δανεισμοί εντύπων, που καμιά φορά λόγω συγκυριών οδηγούν και σε απώλειες βιβλίων, είναι συνηθισμένα πράγματα εδώ και αιώνες, γι’ αυτό πολύ συχνά συναντούμε πάνω στα εσώφυλλα των βιβλίων ενθυμήσεις και εγγραφές του τύπου: Τούτο το βιβλίον ανήκει στον τάδε και όστις το αποξενώσει να έχη την κατάρα των τριακοσίων δέκα οκτώ θεοφόρων πατέρων της εν Νικαία συνόδου, ή, να είναι αφωρισμένος κτλ. καθώς και διάφορες άλλες νόστιμες υπομνήσεις για τον κάτοχο του βιβλίου. Τώρα αν οι απειλές αυτές έκαναν τη δουλειά τους, δηλαδή απέτρεπαν τις απώλειες, ασυνείδητες ή συνειδητές των βιβλίων, είναι άλλη ιστορία. Μάλλον όμως δεν κατάφερναν σπουδαία πράγματα, αν προσέξουμε την πορεία του βιβλίου: ποιος το είχε και πού κατέληξε.

Καθώς οι ερευνητικές ασχολίες μου δεν κινούνταν συστηματικά γύρω από τα εκπαιδευτικά πράγματα της Λέσβου, δεν βρέθηκα, στην ανάγκη να ζητήσω τη βοήθεια του παραπάνω βιβλίου της Σταυρούλας Λυκιαρδοπούλο, ή τέλος πάντων μπόρεσα να καλύψω... το κενό από άλλα βοηθήματα.

Όμως τις τελευταίες ημέρες, ακριβώς για τις ανάγκες δημιουργίας στήλης αυτής στο φιλόξενο Εμπρός, ανέσυρα ένα έγγραφο του Υπουργείο Εξωτερικών (εννοείται σε φωτοτυπία από το Αρχείο αυτό), που έχει σχέση με την προσπάθεια συστάσεως ξένων σχολείων, κυρίως γαλλικής επιρροής, προς τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα στη Λέσβο και τις αντιδράσεις που αυτές οι κινήσεις προξενούσαν εκ μέρους των πολιτικών και θρησκευτικών αρχών.

Με βάση λοιπόν τις προϋποθέσεις της ιστορικής έρευνας, έπρεπε να εξετάσω αν το έγγραφο του Υπουργείου Εξωτερικών το οποίο στην ουσία ήταν μια αναφορά για το ζήτημα του Έλληνα υποπροξένου στη Λέσβο, Ν. Σουΐδα, ήταν γνωστό στην έρευνα ή και εκδεδομένο ίσως. Και να λοιπόν η ευκαιρία και η αιτία να αναζητήσω το βιβλίο, στο οποίο θα εντόπιζα τις σχετικές πληροφορίες, δηλαδή να αναζητήσω ένα δικό μου βιβλίο, που είχα δανείσει πριν από πολύ καιρό σε μια πολύ αγαπητή συνάδελφο. Πράγματι το έλαβα και πάλι στα χέρια μου και συναισθάνθηκα ότι έπρεπε να έχω γράψει κάτι γι’ αυτό το σημαντικό βιβλίο, έστω και κατόπιν εορτής, και ας με συμπαθά κυρίως η συγγραφέας του. Ωστόσο, όπως ήλθαν τα πράγματα η οφειλή αυτή θα γίνει μετά από δεκαπέντε μέρες, που βέβαια είναι ελάχιστες μπροστά στον χαμένο χρόνο...

Συνεχίζοντας στην ίδια γραμμή με την επιφυλλίδα της προπερασμένης Παρασκευής, δηλαδή τις σκέψεις για τον εντοπισμό ή ακόμα και για την ανασυγκρότηση πηγών της λεσβιακής ιστορίας, θα εκθέσουμε και σήμερα κάποιες σκέψεις μας γύρω από το ζήτημα αυτό, χωρίς όμως να διατηρούμε και πολλές ελπίδες ότι μπορούν τα πράγματα να εξελιχθούν εύκολα και με αίσιο τρόπο, προς την σωστή -κατά τη γνώμη μου πάντα- κατεύθυνση εξαιτίας πολλών λόγων, που δεν είναι μόνο και αποκλειστικά οικονομικοί. Βέβαια τα τελευταία χρόνια, βλέπουμε, με μεγάλη ικανοποίηση, να πραγματοποιείται, λόγω κάποιων ευνοϊκών συγκυριών αλλά λόγω και της αλλαγή ιστορικής νοοτροπίας, η επισήμανση και έκδοση οθωμανικών φορολογικών καταστίχων (απόκεινται στα οθωμανικά αρχεία), πράγμα πολύ σημαντικό από κάθε άποψη. Και τούτο, επειδή με τον τρόπο αυτό και όταν ολοκληρωθεί αυτή η προσπάθεια, θα έχουμε μια πολύτιμη πηγή της λεσβιακής -και όχι μόνο- ιστορίας, επειδή τα στοιχεία που με τον τρόπο αυτό αποδεσμεύονται είναι πολλά, συνεχή και αξιόπιστα. Και φυσικά δεν αναφερόμαστε μόνο σε φορολογικά νούμερα, αλλά στην εξέλιξη του πληθυσμού, την εξέλιξη των οικισμών, την εξέλιξη των καλλιεργειών, την ονοματοδοσία και τόσα άλλα στοιχεία, που κάθε ειδικός μπορεί να αναζητήσει από την πλευρά της ειδίκευσής του.

Αυτό είναι το ένα και παράλληλα ένα από τα κεντρικά σημεία της λεσβιακής, της ελληνικής ιστορίας γενικότερα κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, που έχει σχέση με ξένα αρχεία και την ειδίκευση στην οθωμανική ιστορία και γλώσσα.

Όμως, παράλληλα, έχουμε να εκδώσουμε και να μελετήσουμε και τις ιστορικές πηγές που προέρχονται από τα δικά μας, τα λεσβιακά εν προκειμένω αρχεία, και οι οποίες ακόμα μένουν είτε ανέκδοτες, είτε αποσπασματικά στοιχεία μόνο έχουν προσφέρει στα ιστορικά μας πράγματα. Φυσικά για το γεγονός αυτό έχουμε όλοι τις ευθύνες μας και δεν εξαιρώ καθόλου τον εαυτό μου που δεν μπόρεσα ακόμα να παρουσιάσω μια σειρά από ιστορικά τεκμήρια, που έχω κατά καιρούς εντοπίσει και μελετήσει.

Σκέπτομαι δηλαδή τον κώδικα του αγίου Παντελεήμονα Μολύβου, τον παλαιότερο κώδικα που σώζεται στο νησί μας και του οποίου τη μεταγραφή έχω εδώ και χρόνια ολοκληρώσει. Σκέπτομαι τους κώδικες της Ι. Μητροπόλεως Μυτιλήνης, των οποίων τις περιλήψεις έχω εδώ και χρόνια πραγματώσει και καταγράψει ηλεκτρονικά και οι οποίες θα συνεχίσουν την έκδοση του πρώτου κώδικα της ίδιας μητροπόλεως που έχει πριν από χρόνια πραγματοποιηθεί. Σκέπτομαι ένα κατάστιχο ζητείας από το Άγιο Όρος, σχετικά με την περιφορά αγίων λειψάνων στον Μανταμάδο στις αρχές του 19ου αιώνα και θα μας παρουσιάσει τις συνήθειες και τις νοοτροπίες μιας αγροτικής κοινότητας του νησιού μας. Σκέπτομαι συλλογές υλικού από τον Μανταμάδο ή τις πράξεις της Ι. Μητροπόλεως Μηθύμνης που αναφέρονται στην προσπάθεια εκλογίκευσης των εθίμων των αρραβώνων, γάμων, προίκας κτλ. όπως αυτά εκτελούνται στα διάφορα χωριά της μητροπόλεως και απασχόλησαν δημογεροντίες και μητρόπολη όλον τον 19ο αιώνα. Σκέπτομαι τον κατάλογο των βιβλίων της Βιβλιοθήκης Ιωσήφ Μαύρου που μελέτησα πολλά χρόνια πριν και τόσα άλλα ακόμα, που βρίσκονται στα συρτάρια μου, όπως και άλλες πηγές φυσικά θα απόκεινται στα συρτάρια άλλων συναδέλφων ιστορικών, λ.χ. του Στρατή Αναγνώστου, όπως γνωρίζω από άμεση αντίληψη. Σκέπτομαι επιπλέον, αν θα βρεθεί πρόσωπο ή πρόσωπα που θα μελετήσουν τις πηγές που αναφέρονται στην ιστορία του Αϊβαλιού, των Μοσχονησιών κτλ. τα οποία έχουν άμεση σχέση και με τη λεσβιακή ιστορία, μιας και ο χώρος έως την Μικρασιατική καταστροφή ήταν ενιαίος ώστε να μην υπάρχει άμεσος διαχωρισμός ανάμεσα στο νησί μας και στα έναντι μικρασιατικά παράλια.

Όλα αυτά ήλθαν στο μυαλό μου πάλι, τις τελευταίες μέρες, καθώς ο βιοπορισμός μου επέτρεψε λίγο να ασχοληθώ με τα χαρτιά μου, να τα ξαναπιάσω απλώς στα χέρια μου και να διαπιστώσω πόσα έχουμε να κάνουμε, πόσα έχω να κάνω, ενώ ο χρόνος αρχίζει πλέον να πιέζει ασφυκτικά...

Έχουμε πει (γράψει) πολλές φορές ότι η θεωρία της ιστορίας, οι θεωρητικές γνώσεις, για τον ιστορικό είναι στοιχείο εκ των ων ουκ άνευ για να κάνει με επαγγελματισμό και σοβαρότητα τη δουλειά του. Φυσικά και δεν μπορούμε σε μια επιφυλλίδα να το εξηγήσουμε αυτό, άλλωστε δεν είναι σήμερα ο λόγος περί θεωρίας. Ωστόσο, πέραν της θεωρίας, σημαντικό επίσης (μερικές φορές ίσως και πιο σημαντικό) είναι να εντοπίζουμε και να γνωρίζουμε τα γραπτά ιστορικά τεκμήρια, τα ιστορικά κατάλοιπα για το παρελθόν μας, ντοκουμέντα κάθε είδους, και με βάση αυτά να πορευόμαστε στην ιστορική περιπέτεια. Δεδομένου μάλιστα ότι σε μια χώρα, όπως η δική μας, και για ποικίλους λόγους, δεν έχουμε τις συνεχείς σειρές τεκμηρίων που διαθέτουν οι άλλες χώρες και κυρίως -αλλά όχι μόνο- οι δυτικές χώρες με τα συστηματικά αρχεία, πολλές φορές βρεθήκαμε και βρισκόμαστε στην ανάγκη οι ιστορικοί, να κατασκευάζουμε σειρές τεκμηρίων, με άλλα λόγια να κάνουμε τη δουλειά άλλων ειδικοτήτων, να εντοπίζουμε και να ταξινομούμε έγγραφα κάθε είδους ώστε να καταστούν προσιτά στην έρευνα, να καταστούν δηλαδή ιστορική πηγή. Τι να κάνουμε... αυτά μας έτυχαν, με αυτά θα πορευόμαστε.

Ένα απλό και εύκολα κατανοητό παράδειγμα για τη Λέσβο είναι λ.χ. η αξιόλογη συναγωγή του μητροπολίτη Ιακώβου Κλεομβρότου, ο οποίος συνθέτοντας το τετράτομο έργο του, Mytilena Sacra, προσπάθησε και εν πολλοίς κατάφερε να συγκροτήσει μια πηγή για την εκκλησιαστική αλλά και τη γενική -ας το πούμε έτσι- λεσβιακή ιστορία, εντοπίζοντας και καταστώντας γνωστά τα γραπτά (λυτά έγγραφα, κατάστιχα, κώδικες) αλλά και διάφορα άλλα είδη (εικόνες, λειτουργικά βιβλία, κτλ.) που εντόπισε αυτός και οι συνεργάτες του στους ναούς και τις μονές της Μητροπόλεως Μυτιλήνης. Το ίδιο μπορούμε να πούμε και για την προσπάθεια του μητροπολίτη Μηθύμνης, Διονυσίου, ο οποίος δημοσίευσε σε Παράρτημα του Δελτίου της Ιεράς Μητροπόλεως Μηθύμνης, κιόλας από τη δεκαετία του ΄30, δυστυχώς σε περιλήψεις, τα έγγραφα που του έστελναν από διάφορα χωριά της επαρχίας του, οι κατά τόπους επίτροποι των ναών και δεδομένου ότι πολλά από αυτά χάθηκαν, έχουμε τουλάχιστον τις περιλήψεις και τα βασικά στοιχεία τους (πρόσωπα, ημερομηνίες, ποσά κτλ.).

Τέτοια παραδείγματα μπορούμε να εντοπίσουμε και να αναφέρουμε και άλλα, όπως λ.χ. την προσπάθεια του πρόσφατα αποθανόντος ηγουμένου της Μονής Λειμώνος, Νικόδημου Παυλόπουλου, να εκδώσει τον κατάλογο των εγγράφων και των βιβλίων της μονής του, ενώ δυστυχώς, δεν έχουμε κάτι ανάλογο για τους ναούς και τις μονές της Μητροπόλεως Μηθύμνης.

Θα σταθώ όμως στο έργο του Νικόδημου Παυλόπουλου, επειδή μου δίνει την ευκαιρία να επισημάνω πώς είναι δυνατόν να ανασυγκροτήσουμε ακόμα μια πολύτιμη πηγή της λεσβιακής ιστορίας, έστω και αποσπασματικής, έστω και ασυνεχούς.

Έχω πει και γράψει πολλές φορές ότι μια μορφή ιστορικής πηγής αποτελούν τα σημειώματα που υπάρχουν πάνω στα παλιά βιβλία, οι ενθυμήσεις, τα βραχέα χρονικά. Με άλλα λόγια, κάποτε, ορισμένοι άνθρωποι, συνήθως ιερωμένοι αλλά και άνθρωποι άλλων ιδιοτήτων, σημείωναν, με όσα γράμματα ήξεραν, στα λευκά περιθώρια των βιβλίων, στα εξώφυλλα και στα παράφυλλα της αρχής και του τέλους των βιβλίων ό,τι θεωρούσαν σημαντικό και άξιο να σημειωθεί. Τούτο το έκαναν τις περισσότερες φορές συνειδητά, για να θυμούνται δηλαδή ένα σημαντικό γεγονός, προσωπικό ή γενικό (τη γέννηση ενός παιδιού, τον θάνατο ενός προσώπου, την εμφάνιση μιας αρρώστιας, ένα καταστροφικό γεγονός, μια πυρκαγιά, μια πλημμύρα κτλ.). Λέγω τις περισσότερες φορές, επειδή συναντούμε κάποτε και άσχετα πράγματα (δοκιμές κονδυλίου), ή κακότεχνους στίχους κτλ. τα οποία μάλλον τα αποθησαύριζαν παίζοντας (πρὸς εγλεντζέν) και διασκεδάζοντας, αλλά και αυτά έχουν τη σημασία τους, ως έργα των ανθρώπων. Όλα αυτά όμως, αν τα συγκεντρώσει κάποιος και σχηματίσει ένα σώμα (ένα corpus), όπως έχει γίνει κάποιες φορές, μπορεί να ανασυγκροτήσει μια πρώτης τάξεως ιστορική πηγή, η οποία είτε ως παραπληρωματική να πλαισιώνει ήδη γνωστά πράγματα, είτε να φέρνει στο φως καινούριες πληροφορίες.

Αυτό είναι ένα ζητούμενο και για τη λεσβιακή ιστορία, για το οποίο θα επανέλθω περισσότερο αναλυτικά σε δεκαπέντε ημέρες.

Με αφορμή την επιφυλλίδα για την τοπική μας ιστορία και συγκεκριμένα την περίπτωση των φίλων που καταγίνονται να ανασυγκροτήσουν την ιστορία του χωριού τους (Νέες Κυδωνίες - Μπαλτζίκι), έγραφα πόσο ελλιπείς είναι οι γνώσεις μας -ακόμα και σε μας τους επαγγελματίες- και θα εξακολουθήσουν βέβαια να είναι, επειδή ένα από τα χαρακτηριστικά της ιστορίας είναι η συνεχής βελτίωση των γνώσεων, η προσκομιδή νέων στοιχείων και η επεξεργασία των παλαιών κάτω από νέα πρίσματα ιστορικής προοπτικής. Δεν πρόλαβαν να στεγνώσουν λοιπόν οι γραμμές αυτές (το στέγνωμα ανακαλεί πάντα την παλαιά τυπογραφία που έπρεπε να στεγνώσει το μελάνι), όταν ένα άλλο γεγονός, εντελώς συμπτωματικά ήρθε να με συναντήσει και να μου υπενθυμίσει απώλειες ή να επιβεβαιώσει τα όσα παραπάνω επισημαίνω.

Βοηθώντας λοιπόν μια συνάδελφο στον καταρτισμό της βιβλιογραφίας των καραμανλίδικων βιβλίων, δηλαδή των βιβλίων που προορίζονταν για τους Έλληνες ορθόδοξους κατοίκους της Ανατολής που ήξεραν να διαβάζουν ελληνικά, αλλά δεν ήξεραν την ελληνική γλώσσα (οπότε τα βιβλία τα προορισμένα γι’ αυτούς, γράφονταν με ελληνικούς χαρακτήρες που αποτύπωναν την τουρκική γλώσσα), έπεσα πάνω σε ένα βιβλίο τυπωμένο στην Αθήνα το 1870, το οποίο έφερε τον εξής τίτλο: Η Λεσβά﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽κικ, εις ύφον Ελληνικόία Σαπφώ, ήτοι ασματολόγιον περιέχον εξωτερικά άσματα, εις ύφος Ελληνικόν, Ευρωπαϊκόν και Τουρκικόν, τινά μεν μετενεχθέντα εκ της Κωνσταντινουπολίτιδος εις την Λεσβιακήν Γραφήν, έτερα δε νυν το πρώτον εκ της Ευρωπαϊκής εκδιδόμενα υπό Νικολάου Δ. Βλαχάκη Αθηναίου, εκδοθέντα δε δαπάνη και συνεργεία του Κυρίου Σταυράκη Α. Αναγνώστου, του εκ Μανταμάδου της Λέσβου, Αθήνησιν, εκ του τυπογραφείου της Θέμιδος. 1870.

Το βιβλίο αυτό είναι γνωστό στην ελληνική βιβλιογραφία, μάλιστα ο Γιώργος Βαλέτας στην Αιολική Βιβλιογραφία του, τυπωμένη το 1940, το περιγράφει αναλυτικά (σ. 27-28), δίνοντας πολλά στοιχεία του, που προξενούν μεγάλο ενδιαφέρον, το οποίο, ελπίζω, σύντομα να ικανοποιήσω επειδή νομίζω ότι αξίζει τον κόπο, καθώς εκτιμώ ότι θα προσφέρει κάποια στοιχεία επιπλέον στις γνώσεις μας (έχω εντοπίσει ένα αντίτυπο του βιβλίου στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών). Εννοώ ότι το βιβλίο θα προσφέρει στις γνώσεις μας για τον Σταυράκη Αναγνώστου, ο οποίος είναι πασίγνωστος για τη συγγραφική του δράση και το πιο σημαντικό του έργο Λεσβιάς Ωδή έχει γνωρίσει αρκετές επανεκδόσεις του.

Ωστόσο σε μένα τουλάχιστον, καίτοι ως Μανταμαδιώτης και ιστορικός έπρεπε να το γνωρίζω ήδη, ο Σταυράκης Αναγνώστου δεν μου ήταν γνωστός ως χορηγός έκδοσης βιβλίων και το βιβλίο που μόλις ανέφερα τον αναφέρει σαφέστατα ότι συνήργησε στην έκδοση ενός βιβλίου και χρηματικά πέρα από τη συγγραφική του βοήθεια (δαπάνη και συνεργεία). Εξάλλου ενδιαφέρον παρουσιάζει να εξακριβώσουμε τον λόγο, για τον οποίο ο Σταυράκης Αναγνώστου συνεργεί στην έκδοση ενός καραμανλίδικου βιβλίου, αν όντως είναι καραμανλίδικο. Και το λέω αυτό επειδή το συγκεκριμένο βιβλίο δεν το έχω πιάσει ακόμα στα χέρια μου και, από την εμπειρία μου, δεν μπορεί κανένας να μιλά για ένα βιβλίο παρά μόνο μετά από αυτοψία. Εξάλλου, όπως αναφέρεται από τον Γ. Βαλέτα, υπάρχουν στην αρχή του βιβλίου στίχοι του Σταυράκη Αναγνώστου αφιερωμένοι στον γιο του, Αριστομένη Σταυρίδη (στα χρόνια αυτά τα επώνυμα ήταν πολύ ρευστά σε σημείο που πατέρας και γιος να μην φέρουν ταυτόσημα επώνυμα). Το βιβλίο εξάλλου, φέρει και κατάλογο συνδρομητών, στοιχείο που μας βοηθά πολύ στην κατανόηση της διακίνησης ενός τέτοιου βιβλίου μέσω του συστήματος της συνδρομής, δηλαδή της προαγοράς του πριν από την έκδοσή του.

Πληροφορίες πολλές από ένα αντίτυπο βιβλίο, επειδή τα βιβλία, όπως έχω αναφέρει πολλές φορές, πέρα από το περιεχόμενό τους, είναι φορείς και μιας άλλης παράλληλης ιστορίας, δηλαδή του χορηγού τους, των συνδρομητών, της βιβλιοθήκης που τα περιέχει και κυρίως των ενθυμήσεων που πολλές φορές αναγράφονται πάνω στα λευκά μεσόφυλλα ή και στα περιθώρια των τυπωμένων σελίδων τους. Όμως είτε έτσι, είτε αλλιώς θα ξαναμιλήσουμε για το βιβλίο αυτό και τον χορηγό του Μανταμαδιώτη Σταυράκη Αναγνώστου.

Παρασκευή, 16 Φεβρουαρίου 2018 13:41

Σκέψεις για την τοπική ιστορία μας

Γράφει ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΜΙΧΑΗΛΑΡΗΣ

 Πέρα από την προφανή σημασία που έχει το γεγονός ότι ένας ιστορικός μπορεί να έχει στη διάθεσή του μια στήλη σε ένα έντυπο, μέσω της οποίας να διατυπώνει ορισμένες απόψεις για την ιστορία και μάλιστα την ιστορία του τόπου καταγωγής του (την τοπική ιστορία), υπάρχουν και κάποια άλλα μικρά γεγονότα, που πλαισιώνουν τη σημασία αυτή. Και βέβαια αυτά είναι το εξής ένα: ότι δηλαδή συχνά-πυκνά πληροφορούμαι με άμεσο ή έμμεσο τρόπο, ότι υπάρχουν αρκετοί αναγνώστες που ενδιαφέρονται για την ιστορία, την ιστορία του νησιού μας εν προκειμένω, ότι διαβάζουν αυτά που γράφονται εδώ και σε παρόμοιες στήλες, πράγμα που μου προξενεί ιδιαίτερη ικανοποίηση και χαρά.

Να λοιπόν που και πάλι, πριν από λίγες ημέρες, έλαβα ένα μήνυμα μέσω του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, από έναν άγνωστο, μέχρι εκείνη τη στιγμή, αναγνώστη από το Μπαλτζίκι (Νέες Κυδωνίες), τον αγαπητό Γιώργο Μπόνο. Ο φίλος αυτός, εκπροσωπώντας και άλλους φίλους, μου ανέφερε ότι ερευνούν για την ιστορία του οικισμού τους και ό,τι έχει σχέση με τον παλιό οικισμό με το όνομα Κυδώνα, που μάλλον αποτελεί τον πρόδρομο οικισμό του Μπαλτζικιού.

Το γεγονός αυτό, μου έφερε στο μυαλό και πάλι κάποιες σκέψεις για την τοπική ιστορία, που προκάλεσαν και τη σύνθεση της παρούσας επιφυλλίδας. Θα σταθώ όμως πρώτα στην ιστορία αυτή καθαυτή του χωριού των Νέων Κυδωνιών, μολονότι ελάχιστες φορές έχω ακούσει κάποιος να αναφέρει το όνομα αυτό, προτιμώντας το από αυτό του Μπαλτζικιού. Και ο λόγος της αναφοράς σε αυτό είναι ότι έχουμε πολλά ακόμα να μάθουμε για την ιστορία των χωριών μας, ακόμα και όσοι καταγινόμαστε επαγγελματικά με την ιστορία.

Είχα την εντύπωση ότι ο οικισμός του Μπαλτζικιού, με την ονομασία Νέες Κυδωνίες, συγκροτήθηκε από πρόσφυγες, εξ ου και το όνομα, με ευθεία αναφορά στην απέναντι χαμένη πατρίδα, δηλαδή στη μεγάλη πόλη των Κυδωνιών (Αϊβαλιού).

Όμως τα πράγματα δεν είναι έτσι, δηλαδή δεν είναι ακριβώς έτσι, επειδή οικισμός υπήρχε και προ της εγκαταστάσεως των προσφύγων (άλλωστε αν δεν κάνω λάθος, οι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στους ήδη υπάρχοντες οικισμούς και δεν ίδρυσαν νέους στο νησί μας). Εξάλλου, και με την ευκαιρία της επικοινωνίας με τους φίλους του Μπαλτζικιού, σκέφτηκα ότι η ύπαρξη του οικισμού και πριν από το 1922 αποδεικνύονταν και από την ιστορία της δικής μου οικογένειας: η γιαγιά μου (μητέρα της μητέρας μου) ήταν Μπαλτζικιώτισσα, το γένος Χατζηνικολάου, γεννημένη επί τουρκικής κατοχής στο Μπαλτζίκι... Είναι αυτό που λέμε: «Τι χρεία έχομεν άλλων μαρτύρων...». Οι μάρτυρες είναι δίπλα μας, αρκεί να τους αναζητήσουμε και να τους θέσουμε σοβαρά ερωτήματα.

Με όλα αυτά και με αφορμή τους φίλους του Μπαλτζικιού, που ασφαλώς αναζητούν να συγκροτήσουν μια ιστορία του χωριού τους (ίσως είναι από τα ελάχιστα χωριά του νησιού μας, για τα οποία δεν έχουμε βιβλίο, αν δεν κάνω και πάλι λάθος), θέλω να επαναλάβω, κάποια ίσως προφανή, αλλά σημαντικά κατά τη γνώμη μου.

Η ιστορία ενός χωριού, μιας πόλης, ενός νησιού δεν είναι στην ουσία ένα αυθύπαρκτο γεγονός. Ένα χωριό, μια πόλη κτλ., δεν μπορούν να υπάρξουν αυτόνομα και ανεξάρτητα, χωρίς σχέση με ένα άλλο μεγαλύτερο σύνολο. Επομένως, όταν αναζητούμε να συγγράψουμε την ιστορία ενός οικισμού, στην ουσία αναζητούμε στοιχεία για ορισμένα γεγονότα, μικρής ή μεγάλης εμβέλειας, που ενδεχομένως επηρέασαν τους ανθρώπους του συγκεκριμένου οικισμού, ή αναζητούμε πληροφορίες σχετικά με τη δράση ανθρώπων που κατάγονται από τον οικισμό αυτό, μολονότι η δράση τους μπορεί να μην έχει καμιά σχέση με τον οικισμό αυτό. Όλα αυτά είναι καλά, αλλά όμως δεν μπορούν να συγκροτήσουν την ιστορία ενός τόπου. Ίσως λοιπόν θα ήταν καλύτερα οι τοπικοί ιστορικοί, όπως άλλωστε πολλοί από αυτούς το κάνουν, να συγκεντρώνουν, να διασώζουν από τον τόπο τους ό,τι παλιά χαρτιά, παλιές επιγραφές, ενθυμήσεις, μνημεία του παρελθόντος, από τις εκκλησιές, τα μοναστήρια, τα εξωκκλήσια, από μπακάλικα, εργαστήρια, από αγορές, διαθήκες κτλ., ό,τι τέλος πάντων άγνωστο εντοπίζουν και να το δημοσιεύουν ως ιστορία του τόπου τους. Η συμβολή τους, η προσφορά τους στην τοπική ιστορία, στην ιστορία της πατρίδας μας θα ήταν ανεκτίμητη.

Παρασκευή, 02 Φεβρουαρίου 2018 13:12

Τα ημερολόγια της Λέσβου

 

Γράφει ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΜΙΧΑΗΛΑΡΗΣ

 

Τις τελευταίες εβδομάδες, συνήθως, πριν από το τέλος κάθε χρόνου, ή ακόμα στις πρώτες μέρες του έτους που αρχίζει, εμφανίζονταν και εμφανίζονται ακόμα, κάποια ειδικά έντυπα, τα Ημερολόγια. Η έκδοση ημερολογίων αποτελεί μια παλιά εκδοτική συνήθεια (ο γνωστός μας Καζαμίας μάλλον είναι το έντυπο με τις περισσότερες εκδόσεις), που δεν είναι μόνο ελληνική, αφού συναντάται στα εκδοτικά πράγματα πολλών ευρωπαϊκών χωρών. Μάλιστα το είδος αυτό ως έντυπο (κάτω από διάφορα ονόματα: Καζαμίας, Αλμανάκ, Ημερολόγιο, Χρονολόγιο, Μηνολόγιο κτλ.) περιλαμβάνεται και στις βιβλιογραφίες και καθώς τις περισσότερες φορές είναι ένα είδος προορισμένο εύκολα να καταστραφεί, για πολλές εκδόσεις ημερολογίων, γνωστές από διάφορες μαρτυρίες, δεν διαθέτουμε οὔτε ένα αντίτυπο, δηλαδή τα έντυπα αυτά λανθάνουν, όπως συνηθίζεται να λέμε με βιβλιογραφικούς όρους.

Στην Ελλάδα το είδος εμφανίζεται με ένταση τον 19ο αιώνα και από διάφορα τυπογραφεία, λ.χ. του Φοίνικα στη Βενετία, εκδόθηκαν χιλιάδες αντίτυπα, που όπως λέγαμε, ο ενδιαφερόμενος μπορεί να εντοπίσει στις ελληνικές βιβλιογραφίες, ενώ πολύ χρήσιμη για τα ελληνικά ημερολόγια είναι μια μελέτη του μακαρίτη Μάνου Χαριτάτου, δημοσιευμένη στο περιοδικό Ο Ερανιστής, όργανο του Ομίλου Μελέτης του Ελληνικού Διαφωτισμού, που εξακολουθεί να εκδίδεται ακόμα.

Αυτά όλα δεν αποτελούν παρά ένα μικρό, ατελή και οπωσδήποτε ανεπαρκέστατο πρόλογο, προορισμένο, ίσως, να κεντρίσει το ενδιαφέρον όποιου θελήσει να αναζητήσει περισσότερες και συστηματικότερες πληροφορίες για τα Ημερολόγια και τις χρήσεις τους.

Πέρα από όλα αυτά, όμως, θέλω να αναφερθώ και στα Ημερολόγια που τα τελευταία χρόνια κάνουν αισθητή την παρουσία τους και στο λεσβιακό χώρο. Φυσικά δεν αναφέρομαι στα επιτραπέζια ημερολόγια ούτε και σε αυτά που φιλοτεχνημένα ωραία με διάφορα έργα, κυρίως ζωγραφικής, που αναφέρονται στις ομορφιές του νησιού μας και εκδεδομένα από διάφορους λεσβιακούς συλλόγους, κοσμούν τους τοίχους πολλών λεσβιακών σπιτιών, στο νησί και όπου αλλού υπάρχουν Λέσβιοι.

Ο λόγος είναι για τα έντυπα ημερολόγια, όπως λ.χ. αυτό που εκδίδει ετησίως η ιερά μητρόπολη Μηθύμνης, το προσκύνημα του Ταξιάρχη Μανταμάδου, η πινακοθήκη Μολύβου και κυρίως το Λεσβιακό Ημερολόγιο που εκδίδεται από τις εκδόσεις Αιολίδα (τώρα από τις εκδ. Μύθος) με επιμέλεια του Παναγιώτη Σκορδά. Εννοείται ότι αυτά τα ημερολόγια στα οποία αναφέρομαι, είναι όσα εγώ γνωρίζω και πιθανόν να υπάρχουν και άλλα, για τα οποία όμως δεν μπορώ να γράψω αφού δεν έχουν πέσει στα χέρια μου.

Όπως εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς τα τρία από αυτά έχουν ειδικό χαρακτήρα, αλλά αποτελούν όμορφες προσπάθειες συνέχισης του είδους, το οποίο από τη μια χρησιμεύει ως χρήσιμος οδηγός για τους μήνες, τις μέρες, τις γιορτές κτλ. αλλά, από την άλλη, περιέχει και διάφορες χρήσιμες πληροφορίες. Λ.χ. το μικρού σχήματος Ημερολόγιο της ιεράς μητροπόλεως Μηθύμνης, κάθε χρόνο είναι αφιερωμένο σε ένα χωριό της μητρόπολης αυτής, για το οποίο υπάρχουν πολλά και ενδιαφέροντα στοιχεία, σχετικά κυρίως με τα εκκλησιαστικά του μνημεία.

Πέρα από αυτά, είχα την ευκαιρία τα τελευταία χρόνια να παρακολουθήσω τις εκδόσεις του Λεσβιακού Ημερολογίου της Αιολίδας, είτε ώς συγγραφέας, είτε ως ευκαιριακός επιμελητής και πάντως ως συστηματικός αναγνώστης. Θέλω λοιπόν να πω, ότι πέρα από τη θετική εντύπωση που προξενεί η έκδοση ενός λεσβιακού ημερολογίου, παλαιού, ας το πούμε έτσι, τύπου, που συνεχίζει και υπηρετεί μια πολυετή παράδοση, υπάρχουν και κάποια στοιχεία πρός βελτίωση, τα οποία συνοψίζονται στο εξής βασικής σημασίας ένα. Με άλλα λόγια πέρα από την ημερολογιακή, ας την πούμε έτσι ύλη, και όλοι καταλαβαίνουμε τι θέλω να πω, υπάρχει και η άλλη ποικίλης φύσεως, κυρίως φιλολογικο-ιστορική ύλη. Ωστόσο, θα πρέπει να προσέξουν οι εκδότες και κυρίως οι συγγραφείς των άρθρων, ώστε οι μελέτες που δημοσιεύουν στο Λεσβιακό Ημερολόγιο να είναι ανάλαφρες. Με άλλα λόγια να είναι όσο γίνεται μικρές, σύντομες, και να μην βαρυφορτώνονται με δεκάδες υποσημειώσεις και σχολαστικές παραπομπές. Το Ημερολόγιο είναι ένα ανάλαφρο είδος εντύπου, το οποίο δεν απευθύνεται στους ειδικούς αλλά στο μέσο αναγνώστη, στον οποιοδήποτε αναγνώστη, ο οποίος α πρέπει να μπορεί σε σύντομο χρόνο να διαβάζει τη μελέτη και να αποκομίζει κάτι. Οι πολυσέλιδες και τεκμηριωμένες μελέτες απευθύνονται σε άλλου τύπου κοινό και οπωσδήποτε περιλαμβάνονται στις σελίδες ειδικών περιοδικών, που δεν είναι ένα Ημερολόγιο.

 

 

 

Παρασκευή, 19 Ιανουαρίου 2018 13:08

Οι δημογεροντίες της Λέσβου

 

Και πάλι λοιπόν σήμερα ο λόγος για τις δημογεροντίες, τις δημογεροντίες της Λέσβου, της πρωτεύουσας πόλης Μυτιλήνης και των χωριών, μικρών και μεγάλων της λεσβιακής ενδοχώρας. Λέγαμε πριν από δεκαπέντε ημέρες από αυτήν την στήλη, ότι ανάμεσα σε όσα εκκρεμούν να γίνουν για τη λεσβιακή ιστορία είναι και η γνωριμία μας με τα πρόσωπα που κατά καιρούς και ειδικότερα από τα μέσα του 17ου αι (η χρονολογία είναι κατά προσέγγιση), συγκρότησαν τις δημογεροντίες. Η ανάγκη της γνώσης σταθερών έστω και τυπικών στοιχείων είναι -για όσους έχουν μια σχετική εμπειρία με τα πράγματα- απαραίτητη πριν προχωρήσουμε σε θεωρητικές συνθέσεις και άλλα σπουδαία και τρανά..., επειδή χωρίς τη γνώση των βασικών στοιχείων μιας κοινωνίας, μάλλον θα μιλάμε και θα γράφουμε εν κενώ. Την ανάγκη αυτή της γνωριμίας με τα πρόσωπα την έχω βιώσει πολλές φορές, όταν βρέθηκα στην ανάγκη να πληροφορηθώ για τους ανθρώπους που συγκροτούσαν τη δημογεροντία λ.χ. του Μανταμάδου, του χωριού μου, όταν έγινε το τάδε έργο, όταν αποφασίστηκε κάτι σπουδαίο ή λιγότερο σπουδαίο για το χωριό, και σκόνταφτα σε τέτοια ή συναφή προβλήματα, χωρίς τη γνώση των οποίων η γνώση παραμένει ανεπαρκής.

Νομίζω όμως ότι τώρα και σε γενικές γραμμές είναι εύκολο να καταρτισθούν οι σχετικοί κατάλογοι των ανθρώπων για τα περισσότερα χωριά της Λέσβου. Τούτο συμβαίνει επειδή κατά καιρούς έχουν δημοσιευτεί πολλές τοπικές ιστορίες για όλα σχεδόν τα λεσβιακά χωριά, αλλά και πολλά έγγραφα δημοσιεύτηκαν συστηματικά ή σκόρπια σε διάφορα περιοδικά. Εξάλλου έχουμε δημοσιεύσεις και περιγραφές ορισμένων κωδίκων, ενώ και άλλοι, περισσότεροι ίσως, παραμένουν ανεκμετάλλευτοι, καθώς περιέχουν πλούσια στοιχεία για τη λεσβιακή ιστορία. Όλα αυτά και πολλά άλλα στοιχεία, τα οποία ο ενδιαφερόμενος ερευνητής μπορεί να αντλήσει εύκολα, μου δίνουν την πεποίθηση ότι ένα ανάλογο έργο είναι εύκολο να καταρτισθεί, εφόσον βέβαια κάποιος αντιληφθεί τη σημασία που θα έχει αυτό για την ιστορία μας, ξεφς.﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽στορικ(ύγει από ιδεολογικά σχήματα που θέλουν τους δημογέροντες να είναι οι καταπιεστές του λαού και όλα τα συναφή, και με ιστορική γνώση σκύψει πάνω από τις πηγές.

Φυσικά ένα παρόμοιο έργο δεν θα αποτελείται μόνο από καταλόγους ονομάτων. Οι δημογεροντίες δεν είναι στατικά σώματα, αλλά όπως κάθε ζωντανός θεσμός εξουσίας ή και διαχείρισης της εξουσίας, έστω και σε τοπικό επίπεδο, κρύβει απρόσμενα στοιχεία που αναδεικνύουν και τη σημασία του. Εναλλαγές προσώπων στην εξουσία ή μη εναλλαγές, αναλήψεις υπηρεσιών, τα διάδοχα πρόσωπα και μέσα σε ποιες συνθήκες κάποια πρόσωπα αποχωρούν και έρχονται κάποια άλλα και ποια σημασία έχει η εναλλαγή τους για την τοπική κοινωνία. Σχέσεις των μελών μιας δημογεροντίας, αντιπαλότητες και συμμαχίες. Συμφέροντα και ποιοι τα εξυπηρετούν. Υπάρχει κληρονομική διαδοχή στις δημογεροντίες και ποια είναι τα στοιχεία που συγκροτούν ένα υποψήφιο δημογέροντα. Συνεργασίες μεταξύ δημογεροντιών διαφόρων λεσβιακών χωριών. Οικονομικές ενασχολήσεις των δημογερόντων, προσφορά τους ή μη στην τοπική κοινωνία. Αυτά είναι μόνο μερικά από τα θέματα που έρχονται πολύ πρόχειρα στο μυαλό μου και υπάρχουν φυσικά και τόσα άλλα που μπορεί κάποιος συστηματικός μελετητής να αποκομίσει από τη μελέτη των σχετικών εγγράφων. Αλλά, επαναλαμβάνω, και αυτά τα σύνθετα και κάποιες φορές δύσκολα να μην γίνουν, αλλά να έχουμε απλώς τα ονόματα των δημογερόντων, τις εναλλαγές τους και ένα μικρό βιογραφικό τους είναι αρκετά στοιχεία ώστε να γίνουμε πλουσιότεροι σε γνώσεις για την ιστορία του τόπου μας και ίσως και πέρα από αυτή. Επειδή, όπως είναι γνωστό, δημογεροντίες υπάρχουν σε όλους τους ελληνικούς τόπους, με παράλληλα, ανάλογα, μείζονα ή ελάσσονα έργα και ημέρες. Εξάλλου, η σύνθεση μιας μελέτης του τύπου αυτού, ακόμα και η άντληση στοιχείων από την αλληλογραφία των δημογερόντων, αν υφίσταται, θα αναδείξει το μέγεθος των ευθυνών που ορισμένοι από αυτούς κλήθηκαν να αναλάβουν και μάλιστα σε στιγμές που υπερέβησαν τις κανονικότητες. Σκέπτομαι λ.χ. το θαυμάσιο βιβλίο της Νσως,﷽﷽﷽﷽﷽﷽κλτικων είναι απαραιτίκης Παπαηλιάκη, που μας κατέστησε γνώστες των δραματικών στιγμών και του εξόντωσης των μελών της δημογεροντίας της Χίου, όταν ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση. Αλλά και εκτός από αυτά τα οριακά γεγονότα και οι κανονικότητες έχουν τη σημασία τους...

 * Ο Παναγιώτης Δ. Μιχαηλάρης είναι ιστορικός / Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών.

Σελίδα 1 από 3
FOLLOW US
Copyright © 2017 EmprosNet.gr
Εμπρος Ημερήσια Εφημερίδα Νομού Λέσβου - Καρά Τεπέ - Mυτιλήνη - 81100
Απαγορεύεται η αναπαραγωγή με οποιονδήποτε τρόπο.
Top