FOLLOW US
Δημήτρης Μάντζαρης

Δημήτρης Μάντζαρης

E-mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.
Τετάρτη, 09 Ιανουαρίου 2019 12:17

Το “Go Back” το Δεκέμβρη του ‘44

του Δημήτρη Μάντζαρη

Η αποχώρηση των Γερμανών από τη Λέσβο, το Σεπτέμβρη του 1944, συνοδεύτηκε από την ομαλή κατάληψη της τοπικής εξουσίας από το ΕΑΜ Λέσβου. Η εξουσία αυτή διατηρήθηκε αλώβητη ως και τον Δεκέμβρη του 1944, παρά τις προσπάθειες των εκπροσώπων της κυβέρνησης Παπανδρέου, που με έδρα τη γειτονική Χίο, επεχείρησαν να την περιορίσουν.

Τα γεγονότα του Δεκέμβρη στην Αθήνα, όπως ήταν φυσικό, είχαν άμεση αντανάκλαση στο ήδη τεταμένο πολιτικό κλίμα στη Λέσβο. Το ΕΑΜ Λέσβου απαντά στην αιματοχυσία της 3ης Δεκεμβρίου με καθημερινές απεργίες και διαδηλώσεις σε ολόκληρο το διάστημα που ήταν σε εξέλιξη οι μάχες στην Αθήνα. Από τη Δευτέρα 4 Δεκεμβρίου 1944 ως τουλάχιστον την Κυριακή 10 Δεκεμβρίου τα πάντα στη πόλη της Μυτιλήνης και στα χωριά είναι κλειστά.

 

 

Άγνοια και αμηχανία

Στις 4 Δεκεμβρίου πραγματοποιείται μια μεγάλη διαδήλωση, οργανωμένη από το ΕΑΜ μπροστά στον Δημοτικό κήπο. Η ΕΑΜική εφημερίδα «Ελεύθερη Λέσβος», ανεβάζει τους διαδηλωτές σε 40.000 στη πόλη και σε 70.000 μαζί με τις διαδηλώσεις στα χωριά. Ο αριθμός αυτός είναι τεράστιος και σίγουρα υπερβολικός, δεδομένου ότι το σύνολο του πληθυσμού του νησιού την περίοδο αυτή δεν ξεπερνούσε τις 140.000 κατοίκους[1]. Τα συνθήματα που κυριαρχούν είναι : «Ζήτω οι σύμμαχοι», «Θέλουμε πανεθνική κυβέρνηση», αλλά και συνθήματα όπως «Να φύγει ο Παπανδρέου», «Να φύγει ο Ιερός Λόχος από το νησί». Καμία αναφορά στο ρόλο των Άγγλων, οι οποίοι ακόμα βρίσκονται στο απυρόβλητο. Από τα συνθήματα είναι αντιληπτό πως ο κόσμος του ΕΑΜ στη Λέσβο είναι σε αμηχανία και δεν γνωρίζει όσα πραγματικά συμβαίνουν στην Αθήνα. Οι διαδηλώσεις και οι απεργίες με πρωτοβουλία του ΕΑΜ, συνεχίζονται καθημερινά σχεδόν ως τα Χριστούγεννα με μεγάλη μαζικότητα. Στο τύπο της εποχής δεν υπάρχει καμία ένδειξη για επεισόδια ή παρέμβαση της Χωροφυλακής κατά τη διάρκεια των κινητοποιήσεων, οι οποίες δείχνουν να είναι απόλυτα ειρηνικές. Η Χωροφυλακή εξάλλου εκείνη τη περίοδο, δεδομένης της κυριαρχίας του ΕΑΜ, ήταν εντελώς ανίσχυρη.

Στο μεταξύ τα γεγονότα στην Αθήνα εντείνουν το κλίμα πολιτικής αμηχανίας που επικρατεί, καθώς η σύγκρουση βαθαίνει και αγριεύει. Συγχρόνως το ΕΑΜ είναι υποχρεωμένο να συνυπάρχει με τους εκπροσώπους της κυβέρνησης και των Άγγλων, στα πλαίσια της από κοινού τοπικής συνδιοίκησης.

Είναι ενδιαφέρον να δει κανείς τι αναφέρει ο εκπρόσωπος της Βρετανικής διοίκησης στο νησί, μιλώντας στους ντόπιους δημοσιογράφους τη Δευτέρα 11 Δεκεμβρίου 1944, δικαιολογώντας την αγγλική παρέμβαση στη μάχη της Αθήνας: «...Το άνοιγμα των εχθροπραξιών εις τας Αθήνας δεν ξεύρη ακόμα κανείς πως έγινε. Πριν επιρρίψωμεν τας ευθύνας εις μιαν οιανδήποτε πολιτικήν μερίδα, νομίζω ότι πρέπει να λεχθή ότι η ρήξις αποτελή κατά μεγαλύτερον λόγο, έργο των Γερμανών. Όπως ακριβώς αφήκαν νάρκας και βόμβας δια να σκοτωθή κόσμος μετά την αναχώρησιν των, έτσι προσπάθησαν ν’ αφίσουν και πολιτικές διενέξεις, δια να μην ημπορή να ησυχάση μια χώρα και μετά την απελευθέρωσιν της...». Ο εκπρόσωπος της Βρετανικής διοίκησης ενημέρωσε τους ντόπιους δημοσιογράφους ότι οι Άγγλοι και ο στρατηγός Σκόμπι έχουν στην Αθήνα διαιτητικό ρόλο. Παράλληλα δεν διστάζει να επαινέσει το τοπικό ΕΑΜ/ΕΛΑΣ για την επιβολή της τάξης μετά την αποχώρηση των Γερμανών, συγχρόνως όμως αναφέρθηκε και σε  «ακρότητες» και ξυλοδαρμούς πολιτών με ευθύνη του. Επαινεί δε την παρουσία στο νησί, τόσο του τμήματος του ελληνικού πολεμικού ναυτικού, όσο και των δυνάμεων του Ιερού Λόχου, απαντώντας έτσι εμμέσως και στο αίτημα των διαδηλωτών του ΕΑΜ για την απομάκρυνση τους από το νησί[2].

Και ενώ οι μάχες μαίνονται στην Αθήνα, ένα άλλο χαρακτηριστικό γεγονός δείχνει τις πολιτικές αντιφάσεις της περιόδου. Την Κυριακή 17 Δεκεμβρίου 1944 πραγματοποιείται με πρωτοβουλία της ΕΑΜικής Οργάνωσης «Εθνική Αλληλεγγύη Λέσβου», μνημόσυνο για τα θύματα της ναζιστικής Κατοχής στην εκκλησία του Αγίου Θεράποντα. Στο μνημόσυνο δίνουν το παρόν ολόκληρη η ηγεσία του ΕΑΜ, της ΕΠΟΝ και άγημα του ΕΛΑΣ, η ηγεσία της Γενικής Διοίκησης Λέσβου, οι εκπρόσωποι του Πολεμικού Ναυτικού και του Ιερού Λόχου, που παρατάσσουν και αγήματα στη κατάθεση στεφάνου, δίπλα σε εκείνα του ΕΛΑΣ και του ΕΛΑΝ. Μαζί με τους εκπροσώπους της Εθνικής Αλληλεγγύης χαιρετισμό στο μνημόσυνο απευθύνει, ως σύμμαχος (!), ο εκπρόσωπος της Βρετανικής Στρατιωτικής Διοίκησης κ. Μάρτυρ.[3]

Ρεπορτάζ από την εφημερίδα «Δημοκρατία» στις 19/12/1944 με τις δηλώσεις Βρετανού αξιωματικού για τα Δεκεμβριανά της Αθήνας

Τα «Δεκεμβριανά» της Λέσβου

Την παραμονή των Χριστουγέννων του 1944 καταπλέουν στο λιμάνι της Μυτιλήνης έξι βρετανικά και ελληνικά πολεμικά πλοία φορτωμένα με 800 περίπου άνδρες του Βρετανικού αυτοκρατορικού στρατού, με επικεφαλής τον ταξίαρχο Turnbull. Τα στρατεύματα που μετέφεραν ήταν Ινδικά και έμειναν γνωστά στη συλλογική μνήμη ως «Μαύροι». Μαζί τους ενώνονται αμέσως οι άνδρες του αντιτορπιλικού «Αετός» που ήταν αγκυροβολημένο στο λιμάνι της Μυτιλήνης, ήδη από τον Οκτώβριο του 1944.

Η ηγεσία του τοπικού ΕΑΜ άμεσα διείδε τον κίνδυνο. Η παρουσία βρετανικών στρατευμάτων στο νησί από μόνη της, χωρίς μάχη, χωρίς επιβολή, θα άλλαζε τους συσχετισμούς και θα έδινε τη δυνατότητα στην «Αντίδραση» όπως έλεγε τους αντιπάλους της, να επιβάλλει το δικό της καθεστώς στη Λέσβο, εκτοπίζοντας την ΕΑΜική διοίκηση, όπως ήδη είχε συμβεί στη Λήμνο και στη Χίο. Έτσι παρά την αμηχανία, που όπως είδαμε κυριαρχούσε στη στάση του ΕΑΜ απέναντι στους Άγγλους, η τοπική του ηγεσία αντέδρασε έναντι των αξιώσεων για απόβαση των στρατευμάτων. Και για να το πετύχει αυτό, χρησιμοποίησε το μόνο αποτελεσματικό όπλο που διέθετε, την μαζική κινητοποίηση των οπαδών του.

Πράγματι από την Κυριακή 24 Δεκεμβρίου 1944 και επί πέντε ημέρες, υπήρξε μαχητική κινητοποίηση των κατοίκων, αρχικά της πόλης της Μυτιλήνης και των γύρω χωριών και στη συνέχεια όλων των χωριών του νησιού. Με μεγάλο ενθουσιασμό, υποδειγματική τάξη και συνεχή 24ωρη παρουσία, παρά τις αντίξοες καιρικές συνθήκες και το χιονόνερο που έπεφτε, χιλιάδες κόσμου κατέβηκαν στη προκυμαία της Μυτιλήνης στήνοντας οδοφράγματα για να εμποδίσουν την απόβαση των βρετανικών στρατευμάτων. Ο ΕΛΑΣ είχε εν τω μεταξύ καταλάβει κάποιες κρίσιμες θέσεις μάχης, έχοντας μια διακριτική παρουσία, έτοιμος να επέμβει αν χρειαζόταν. Οι Βρετανοί μπροστά στη μαζική και διαρκείας αυτή αντίδραση, αλλά και μπροστά στην αμετακίνητη στάση της ηγεσίας του τοπικού ΕΑΜ, υποχώρησαν. Την Πέμπτη 28 Δεκεμβρίου 1944, ο κυβερνήτης του πολεμικού «Σείριος» πλοίαρχος Edwards κάλεσε την ηγεσία του ΕΑΜ και τους ανακοίνωσε πως τελικά τα στρατεύματά τους δεν θα αποβιβαστούν. Παρέθεσε δε στην ΝΕ του ΕΑΜ και μια σχετική δεξίωση, το βράδυ της ίδιας μέρας πριν την αναχώρηση των πλοίων, σε ένδειξη καλής θέλησης.

Έκτακτη έκδοση της  εφ. «Ελεύθερη Λέσβος», τα Χριστούγεννα του 1944

Τα γεγονότα των Χριστουγέννων του 1944 στη Λέσβο έμειναν στην τοπική ιστοριογραφία ως γεγονότα του «Go Back», από το σύνθημα που φώναξε στους Άγγλους κάποιος από τους συγκεντρωμένους με τα λίγα αγγλικά που γνώριζε και το οποίο στη συνέχεια απέκτησε μεγάλη δημοφιλία μεταξύ των συγκεντρωμένων.

Η αναίμακτη αποτροπή της αποβίβασης των βρετανικών στρατευμάτων στο νησί είχε  εκτός από την μεγάλη πολιτική της σημασία και μια πρακτική νίκη, την απομάκρυνση του Νομάρχη Δημήτριου Κόντη και την αντικατάστασή του με το παλιό Νομαρχιακό Συμβούλιο, που είχε πρόεδρο της επιλογής του ΕΑΜ, τον Χρήστο Καλδή. Η απομάκρυνση του Κόντη από τη Νομαρχία Λέσβου ήταν στα αιτήματα και στα ψηφίσματα των διαδηλωτών. Ο ίδιος δήλωσε στην αντιπροσωπεία του ΕΑΜ πως μετά την αποχώρηση των υπουργών του ΕΑΜ από την κυβέρνηση Παπανδρέου που τον είχε διορίσει είχε πάψει στην ουσία να είναι Νομάρχης[4].

Η παρουσία βρετανικών στρατευμάτων στη Λέσβο, ενώ ακόμα δεν είχε κριθεί η Δεκεμβριανή μάχη της Αθήνας προβλημάτισε την τοπική ιστοριογραφία ως προς τους σκοπούς που εξυπηρετούσε. Υπάρχει η εκτίμηση ότι η προσπάθεια αποβίβασης αποικιακών στρατευμάτων στη Μυτιλήνη ήταν μέρος ενός ευρύτερου σχεδίου, που προέβλεπε, πως αν τυχόν ο ΕΛΑΣ κέρδιζε τη μάχη της Αθήνας η κυβέρνηση Παπανδρέου θα μεταφερόταν στα νησιά του Βορειοανατολικού Αιγαίου, δημιουργώντας ένα προγεφύρωμα στα πλαίσια μια προσπάθειας ανασύνταξης και αντεπίθεσης. Η υπόλοιπη ηπειρωτική Ελλάδα θα παρέμεινε στην κυριαρχία του ΕΑΜ /ΕΛΑΣ χωρίς διπλωματική αναγνώριση αποκομμένη από προμήθειες και στη πορεία θα έφθινε. Οι Άγγλοι θα κέρδιζαν χρόνο και όταν ξεπερνούσαν τις προσωρινές δυσκολίες, θα περνούσαν στην αντεπίθεση. Και σε αυτό το σχέδιο, μοναδικό εμπόδιο ήταν η Λέσβος, που ακόμα βρισκόταν υπό δυαδική διοίκηση[5]. Χαρακτηριστικό πάντως είναι πως λίγες μέρες μετά, στις αρχές του 1945, τα Ινδικά στρατεύματα αποβιβάζονται, χωρίς καμία αντίσταση, στη γειτονική Χίο, όπου το ΕΑΜ έχει ήδη εκτοπιστεί από την εξουσία δύο μήνες πριν[6]. Πολύ γρήγορα όμως θα αποχωρήσουν, καθώς ήδη στην Αθήνα η μάχη έχει κριθεί.

Μέλη του εφεδρικού ΕΛΑΣ απο Ανεμώτια

Μια νίκη χωρίς πρακτικό αντίκρισμα

Η απόκρουση των «Μαύρων» τα Χριστούγεννα του 1944 όπως ήταν φυσικό, ανέβασε το κλονισμένο ηθικό των φίλων και οπαδών του ΕΑΜ και ενίσχυσε την εμπιστοσύνη τους προς την τοπική ηγεσία. Το ΕΑΜ έδειξε ξανά να πατά γερά στα πόδια του και η τοπική του ηγεσία να κερδίζει την εμπιστοσύνη του κόσμου του, που προς στιγμή έδειχνε να κλονίζεται. Κατά τη διάρκεια της πρωτοφανούς κινητοποίησης του κόσμου του ΕΑΜ γράφτηκαν επί τόπου στην τοπική διάλεκτο και έγιναν πολύ δημοφιλή, κάποια τραγούδια από ντόπιους αυτοσχέδιους στιχουργούς. Ένα από αυτά ήταν σύνθεση ενός Αγιασώτη, του Στρατή Ανεζίνου, στο σκοπό του γνωστού τραγουδιού «Βάρκα γιαλό». Οι στίχοι του έδειχναν ακριβώς την περηφάνια της νίκης: «...Κατ΄ αγριγιαθρώπ΄ μας φέραν/θέλαν να τσ’ γυμνάσιν λέγαν/Θέλαν να μας ξιγιλάσιν/Τσι στουν ύπνου να μας πιάσιν/ Σαν ισκώσαμι τς μαχαίρις/Κάναν να σνιφέριν μέρις/Τς απ΄ντ΄ τριμούλα τς απ΄ του φόβου/Ρίξαν του «Αητό» στου μώλου/Τσι γι Αντίδρας΄ στου χουργιό μας/ θε να σκάσ’ απ του γυρσμό μας/– ζουμ τριαλαριλα λο/– βάρκα γιαλό...» .

 

Αγιασώτες διαδηλωτές σε πορεία προς τη Μυτιλήνη

Ενδεικτικό του κλίματος που επικράτησε μετά τα γεγονότα του «Go back» είναι, πως η εφημερίδα «Δημοκρατία», που ήταν προσκείμενη στο αντιεαμικό στρατόπεδο και είχε επανεκδοθεί τον Οκτώβριο του 1944, σταματά προσωρινά την έκδοση της, στις 22 Δεκεμβρίου 1944. Το επόμενο φύλλο της θα εκδοθεί δύο μήνες αργότερα στις 21 Φεβρουαρίου 1945, εννέα ημέρες μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας, όταν πια το πολιτικό κλίμα εξαιτίας της Συμφωνίας, είχε αλλάξει εντελώς. Η ίδια η εφημερίδα, αποδίδει την προσωρινή διακοπή της κυκλοφορίας της, σε απειλές που δέχθηκε από στελέχη του ΕΑΜ. Η διακοπή της έκδοσης πάντως, πρέπει να συνδέεται και με τις κατηγορίες που εκτόξευσε ο ΕΑΜικός τύπος στους αντιπάλους του ΕΑΜ, ότι αυτοί είχαν προσκαλέσει τα Ινδικά στρατεύματα στο νησί, τα Χριστούγεννα του 1944. Σχολιάζει η «Δημοκρατία» την 21η Φεβρουαρίου 1945 : «Η “Δημοκρατία” κατόπιν απροκάλυπτων απειλών εκ μέρους του ΕΑΜ – χρησιμοποιήσαντος προς τούτο εκτός των δικών του απεσταλμένων και πολυπληθή ομάδα του Πανεργατικού Κέντρου – ηναγκάσθη ν’ αναστείλη την έκδοσιν της εφ’ όσον η συνέχισις της αρθρογραφίας της εθεωρήθη από το τυρανικόν συγκρότημα ως «δυναμένη να διαταράξη την δημόσιαν τάξιν...». Στο φύλλο της επανέκδοσης της, η εφημερίδα αναφέρεται στα γεγονότα του «Go Back», που τα συσχετίζει με τη διακοπή της λειτουργίας της, σημειώνοντας : «...Ευτυχής ήτο η σύμπτωσις ότι η αναστολή της εκδόσεως της “Δημοκρατίας”, συνέβη τρεις ημέρας προ των ασχημιών που έγιναν κατά την άφιξιν εδώ των ινδικών στρατευμάτων. Αλλιώς, με την κακοπιστίαν που διακρίνει κάθε εαμικήν πράξιν, ήσαν ικανοί να διακηρύξουν προς τον «λαόν» των και με όλα τα ποικίλα μέσα των – δηλαδή, εφημερίδες, ραδιοφωνικοί πομποί, χουνιά – ότι τα ινδικά στρατεύματα είχαν φθάσει εδώ λόγω της αρθρογραφίας μας...».

 

Παρέλαση του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ στη προκυμαία μετά τη νίκη

Το Μάρτη του 1945 η «Ελεύθερη Λέσβος» εξέδωσε ειδική μπροσούρα με εκτενή αναφορά στα συμβάντα των Χριστουγέννων του 1944. Όμως η ήττα του ΕΑΜ στην Αθήνα και η Συμφωνία της Βάρκιζας που ακολούθησε καθιστούσε χωρίς αντίκρισμα την μεγάλη ΕΑΜική νίκη στη Λέσβο. Ο συσχετισμός δυνάμεων είχε πλήρως αντιστραφεί με συνέπεια την εκτόπιση της Αριστεράς από την τοπική εξουσία στη Λέσβο, αρχικά στην αντιπολίτευση και στη συνέχεια στην ανυποληψία.

Η νίκη στη Λέσβο σημειώθηκε την ίδια στιγμή που η μάχη της Αθήνας είχε κριθεί. Είναι ενδεικτικό ότι τον Δεκέμβρη του 1946, ο Διοικητής Ασφάλειας της Μυτιλήνης απαγόρευσε οποιαδήποτε αναφορά της «Ελεύθερης Λέσβου» στο «Go Back» με την απειλή της κατάσχεσης της εφημερίδας.[7] Το «Go Back» είχε πλέον αποκτήσει «αντεθνικό» πρόσημο και η μνημόνευσή του έπρεπε να καταργηθεί.

 

Η πανηγυρική έκδοση του «ΕΜΠΡΟΣ» στις 29/12/1944 μετά τη νίκη

Ο Σεπτέμβρης του 1944 έμελε να είναι ένας σημαδιακός μήνας για τη Λέσβο. Ήδη οι Γερμανοί  γνωρίζοντας πως πλησίαζε πια η μέρα που θα εγκατέλειπαν το νησί, είχαν περιοριστεί στις στρατιωτικές τους εγκαταστάσεις στη περιοχή του Καρά - Τεπέ στη πόλη της Μυτιλήνης. Η τελευταία τους μεγάλη εξόρμηση εκτός της πόλης με στόχο κεφαλοχώρια του νησιού, ήταν μέσα στον Αύγουστο του ’44 στην Καλλονή και την Αγία Παρασκευή. Μια εξόρμηση που μπορεί να άφησε πίσω της δύο ντόπιους νεκρούς, αλλά δεν πτόησε το ηθικό των κατοίκων, καθώς ήταν φανερό πια, πως ο πόλεμος τελείωνε. Ο άνεμος της λευτεριάς έπνεε ήδη ούριος.[1]

Ήδη από τις αρχές του καλοκαιριού με απόφαση της ΝΕ Λέσβου του ΕΑΜ το βάρος της παρουσίας των στελεχών του, όπως και του ΕΛΑΣ μεταφέρεται από τη πόλη της Μυτιλήνης στην ύπαιθρο, όπου δεν υπάρχουν εγκατεστημένοι Γερμανοί και με κέντρο την Αγία Παρασκευή, επιχειρείται να στηθεί και να προετοιμαστεί η νέα επερχόμενη εξουσία.

Στις αρχές Σεπτέμβρη του 1944 με έδρα το σχολείο της Αγίας Παρασκευής, η ηγεσία του ΕΑΜ Λέσβου παίρνει σημαντικές αποφάσεις για την πολιτική που θα ακολουθούσε μετά την αποχώρηση των Γερμανών από το νησί. Έτσι : 1) Ορίζεται ως πρόεδρος του ΕΑΜ Λέσβου ο Μητροπολίτης Διονύσιος, με Γραμματέα τον Απόστολο Αποστόλου. 2) Στα πλαίσια της προετοιμασίας του ΕΛΑΣ για την κάθοδο του στη Μυτιλήνη, γίνεται μέσα σε πανηγυρικό κλίμα η ορκομωσία του 22ου Συντάγματος του από τον Μητροπολίτη Καλλονής Διονύσιο. 3) Ορίζονται τα πρόσωπα που θα υποδειχθούν ως νέες διοικητικές και πολιτικές αρχές του νησιού, μετά την αποχώρηση των Γερμανών. Μεταξύ αυτών υποδείχθηκε ως νέος Νομάρχης Λέσβου ο λογοτέχνης Κώστας Φριλίγκος, ως νέος Δήμαρχος Μυτιλήνης ο Ανδρέας Αναγνωστόπουλος και ως Λαϊκός Επίτροπος ο Παναγιώτης  Παρρής. Καθορίστηκε τέλος λίστα με δωσίλογους και προδότες συνεργάτες των Γερμανών, που μετά την απελευθέρωση θα έπρεπε να συλληφθούν και να περάσουν από δίκη. Ήδη είχε συλληφθεί από τον ΕΛΑΣ καθ’ οδόν για τη Μυτιλήνη από την Αχλαδερή, ο Μητροπολίτης Μυτιλήνης Ιάκωβος Α’ και είχε μεταφερθεί κρατούμενος στην Αγία Παρασκευή, με σκοπό στη συνέχεια να δικαστεί.[2]

Το Σαββάτο 9 Σεπτέμβρη 1944 είχε ήδη διαρρεύσει η πληροφορία στην Επιτροπή Πόλης του ΕΑΜ ότι οι Γερμανοί ετοιμάζονται να αναχωρήσουν άμεσα από το νησί. Η ευθύνη της Επιτροπής Πόλης για την τήρηση της τάξης, με το δεδομένο μάλιστα της απουσίας της ηγεσίας του ΕΑΜ Λέσβου από την πόλη ήταν μεγάλη. Παράλληλα έντονοι ήταν και οι φόβοι για ενδεχόμενο σαμποτάζ από τους Γερμανούς που αποχωρούσαν, είτε σε υλικές προμήθειες μεγάλης έκτασης – που ήταν απόλυτα αναγκαίες για τη  τροφοδοσία του πληθυσμού – είτε ακόμα και σε ανθρώπινες ζωές. Όλα αυτά μεγάλωναν την ανησυχία και την προσμονή.   

Η τεράστια σημασία που έδινε η ηγεσία του ΕΑΜ στη τήρηση της τάξης αμέσως μετά την αποχώρηση των Γερμανών, είχε διπλή στόχευση. Αφενός μεν να εδραιώσει αμέσως την αντίληψη πως δεν υπάρχει κενό εξουσίας, αλλά η νέα εξουσία στο νησί είναι το ΕΑΜ και οι σύμμαχοί του και με τη δεδομένη στήριξη του λαού να εδραιώσει την πολιτική του κυριαρχία, μην αφήνοντας περιθώριο για άλλες σκέψεις και επιλογές και αφετέρου να δώσει μια απάντηση στις συκοφαντίες των αντιπάλων του πως προωθεί την αναρχία. Είναι χαρακτηριστικό στο σημείο αυτό ένα απόσπασμα της εφημερίδας «ΕΜΠΡΟΣ». Όργανου της ΝΕ Λέσβου του ΚΚΕ : «...Έπρεπε να δουν αυτή τη μέρα όλοι όσοι υποτιμησανε το λαό της Μυτιλήνης και συκοφαντήσανε το Κομμουνιστικό Κόμμα σαν αναρχικό. Οι Κομμουνιστές κρατήσανε την τάξη επικεφαλής της Οργάνωσης [...εννοεί προφανώς του ΕΑΜ σ.σ.]. Αυτοί παίξανε ρόλο πρωτοποριακό σαν που είναι και η θέση τους. Φρουρήσανε την τάξη, προλάβανε κάθε έκτροπο και δείξανε τη σιδερένια γροθιά τους, τη συνειδητή τους πειθαρχία. Ο όχλος όπως τον λέγανε ήταν κυρίαρχος ο ίδιος, ήταν φρουρός του εαυτού του. Κι οι πιο αντιδραστικοί, οι πιο γκρινιάρηδες τρίβανε τα μάτια τους και μας ομολογήσανε ύστερα, πως τέτοια τάξη ποτέ δεν είδαν και ποτέ δεν την περίμεναν...»[3].

Τα χαράματα της Κυριακής 10 Σεπτεμβρίου 1944 το τελευταίο πλοίο με τους Γερμανούς στρατιώτες  άφηνε το λιμάνι της Μυτιλήνης. Η πόλη ήταν πια ελεύθερη. Η Επιτροπή Πόλης του ΕΑΜ είχε ήδη εγκατασταθεί στη Νομαρχία, ζητώντας από τον κατοχικό Διευθυντή της Δημήτρη Καρυώτογλου συνεργασία. Ο κίνδυνος να υπάρξουν λεηλασίες σε σπίτια πλουσίων και μια ανεξέλεγκτη κατάσταση λόγω του κενού εξουσίας, έπρεπε να αποτραπεί. Η χωροφυλακή περνά αμέσως στις διαταγές της Επιτροπής πόλης του ΕΑΜ και μαζί με τμήματα του εφεδρικού ΕΛΑΣ και πολιτοφύλακες, αναλαμβάνουν την ευθύνη της τήρησης της τάξης. Έγιναν κάποιες συλλήψεις δωσιλόγων που είχαν ως κύριο σκοπό την προστασία τους από την μεγάλη λαϊκή οργή, που ήταν έτοιμη να ξεσπάσει ανεξέλεγκτη. Πρώτη μεταξύ αυτών του φασίστα δημοσιογράφου της εφημερίδας «ΦΩΣ» Θανάση Γκράβαρη[4].

Στην Αγία Παρασκευή το κλίμα είναι εορταστικό. Η εφημερίδα του ΕΑΜ «Ελεύθερη Λέσβος» στις 12.9.1944 γράφει μεταξύ των άλλων : «...Από το πρωί ..[της Κυριακής 10.9.44]... μια αντιπροσωπεία της Νομαρχιακής Επιτροπής του ΕΑΜ στάλθηκε στη Καλλονή για να παραλάβη το Μητροπολίτη Μηθύμνης που θα έπαιρνε μέρος στη τελετή […της απελευθέρωσης…] και θα ευλογούσε τους αντάρτες. Με χαρά και περηφάνια ο Δεσπότης της Καλλονής δέχθηκε να χοροστατήση στη τελετή και ακολούθησε την αντιπροσωπία. Ο κόσμος της Αγίας Παρασκευής είχε πλημυρίση απ’ την αυγή όλα τα μέρη γύρω από το σκολιό, από το δρόμο και τα πεζούλια και τα παράθυρα και τις στέγες των κοντινών σπιτιών. Όταν φάνηκαν τα πρώτα αντάρτικα τμήματα ο κόσμος ξέσπασε σε ένα παραμιλητό ενθουσιασμού[5]...».

Με μεγάλη συγκέντρωση στη πλατεία του χωριού γιορτάζεται η απελευθέρωση. Ύστερα από μια σύντομη θρησκευτική τελετή, ο Διονύσιος μίλησε προς τους αντάρτες λέγοντας : «...Παιδιά του ΕΑΜ, αποτελείται την αγαθήν μερίδα του ελληνικού λαού, γιατί διαλέξατε αυτό το υψηλόν αγαθόν, να υπηρετήσετε την ελευθερία. Πηγαίνετε στη Μυτιλήνη για να καταλάβετε την πόλη. Προσέξετε, έχετε καθήκον απέναντι του λαού αυτού που υπέφερε τα πάνδεινα από τον κατακτητή. Ο ηρωισμός και η πίστις εις τον Θεόν ήσαν πάντα ελληνικές αρετές, αυτές καλείστε να συνεχίσετε». Στη συνέχεια τους έκανε συστάσεις να προλάβουν κάθε αναρχική πράξη και να φυλάξουν την περιουσία του λαού από τα ανεύθυνα στοιχεία και κατέληξε : «...Υπάγετε εις οδόν ειρήνης. Ο ελληνικός λαός περιμένει πολλά από σας». Στη συνέχεια μίλησαν στους αντάρτες του ΕΛΑΣ και στο συγκεντρωμένο πλήθος ο Σταμάτης Καββαδίας (Παύλος Οικονόμου) και ο Διοικητής του 22ου Συντάγματος Βασίλης Ευλαμπίου[6].   

Η ηγεσία του ΕΑΜ την Τρίτη 12 Σεπτεμβρίου παίρνει το δρόμο για τη πρωτεύουσα του νησιού, τη Μυτιλήνη. Εκεί ο γιορτασμός ξεκινά με πανηγυρική δοξολογία, στην οποία χοροστατεί ο Πρωτοσύγγελος της Μητρόπολης Μυτιλήνης[7], ενώ όπως ήταν φυσικό εξέχουσα θέση στη θρησκευτική τελετή έχει ο νέος πρόεδρος του ΕΑΜ Μητροπολίτης Διονύσιος.

Στη συνέχεια όλος ο κόσμος κατευθύνεται στο Δημαρχείο, όπου με μια μεγαλειώδη λαϊκή συγκέντρωση γιορτάζεται η απελευθέρωση και τοποθετούνται οι νέες ΕΑΜικές πολιτικές αρχές του τόπου. Στο μπαλκόνι του Δημαρχείου, απ’ όπου μίλησε στους συγκεντρωμένους η ηγεσία του ΕΑΜ κυμάτιζαν δίπλα στην ελληνική, οι συμμαχικές σημαίες: η σοβιετική, η αμερικανική και η αγγλική.

 

Είναι η πρώτη ουσιαστικά φορά που η ηγεσία του τοπικού ΕΑΜ έχει την δυνατότητα να εμφανιστεί σύσσωμη και νόμιμη μπροστά στο λαό καταθέτοντας τα διαπιστευτήρια της. Η «Ελεύθερη Λέσβος» στο φύλλο της Τρίτης 12.9.1944 στη περιγραφή που έχει για τη γιορτή της απελευθέρωσης, στέκεται με έμφαση στο σημείο αυτό : «...Τις αρχές του νησιού  ...[τις ΕΑΜικές] ...και τα Νομαρχιακά Συμβούλια των οργανώσεων  ...[των ΕΑΜικών]... που πήγαν στην εκκλησιά συγκεντρωμένα τα χειροκρότησε και τα ζητωκραύγασε το ξεπφρενιασμένο πλήθος, το μεθυσμένο από το κρασί της λευτεριάς. Ο λαός, ο μόνος αρμόδιος να διαλέξη τους ανθρώπους που θα τον διοικήσουν γνώρισε τους αρχηγούς του και τους επιδοκίμασε. Γιατί ήτανε βγαλμένοι μέσα από τα ίδια του τα σπλάχνα. Κατάλαβαν πως κανείς δεν έχει σκοπό να του αρπάξη την εξουσία, πως πολύ σύντομα θα κληθεί να διαλέξη τους αληθινούς του αντιπροσώπους...»[8].

Τη συγκέντρωση άνοιξε ο Γραμματέας της Επιτροπής πόλης του ΕΑΜ Χρήστος Χριστοδούλου. Πρώτος μίλησε ο Δεσπότης Μηθύμνης (Καλλονής) και πρόεδρος της ΝΕ Λέσβου του ΕΑΜ Διονύσιος. Μίλησε για τις αξίες της ελευθερίας και της ισότητας που πρεσβεύει το ΕΑΜ και κάλεσε τον κόσμο να πυκνώσει τις τάξεις του. Στη συνέχεια μίλησαν κατά σειρά ο γραμματέας του ΕΑΜ Απόστολος Αποστόλου, ο εκπρόσωπος της ΚΕ του ΚΚΕ Βαγγέλης Γιοσμάς[9] και ο εκπρόσπωος της ΚΕ του ΕΑΜ Παύλος Οικονόμου (Σταμάτης Καββαδίας)[10].

Στη συνέχεια όλος ο συγκεντρωμένος κόσμος με πορεία κατευθύνθηκε στα Τσαμάκια όπου έγινε η πρώτη κατάθεση στεφάνων και η πρώτη τιμητική εκδήλωση για τους εκτελεσμένους της κατοχής.

Κλείνοντας αυτό το σημείωμα για την ημέρα της απελευθέρωσης στη Λέσβο θα πρέπει να σταθούμε στο βασικό διακύβευμα, που ήδη είχε τεθεί, όταν πια ήταν φανερό πως οι Γερμανοί σύντομα θα εγκατέλειπαν το νησί. Ποια θα ήταν η εξουσία που θα ακολουθούσε την αποχώρηση τους; Κι εδώ έχει μαγάλο ενδιαφέρον, για να διερευνήσει κανείς και να αναλύσει την πολιτική στόχευση του ΚΚΕ και του ΕΑΜ στη συγκεκριμένη κρίσιμη πολιτική συγκυρία, να επικεντρώσουμε σε ένα απόσπασμα από το λόγο του Βαγγέλη Γιοσμά, μέλους της ΚΕ του ΚΚΕ, όπως αποτυπώνεται στο «ΕΜΠΡΟΣ» της 17.9.1944 στο οποίο δημοσιεύεται πλατιά περίληψη της ομιλίας του στη συγκέντρωση της απελευθέρωσης. Λέει λοιπόν ο Βαγγέλης Γιοσμάς : «...Για το αύριο το ΚΚΕ – όπως είναι ο σπουδαιότερος πολιτικός Οργανισμός στη Χώρα μας – μπόρεσε να καταλάβη πως το πολίτευμα που πρέπει νάχη μετά την απελευθέρωση η Χώρα μας είναι η Λαϊκή Δημοκρατία και θα αγωνιστή γι’ αυτό. Οι κομμουνιστές, χωρίς να ξεχνάνε ποτέ το Σοσιαλισμό και τη Σοβιετική Δημοκρατία θα παλέψουν με όλες τους τις δυνάμεις για τη νίκη της Λαϊκής Δημοκρατίας. Η Λ.Δ. δεν έχει καμμία σχέση με την αστική Δημοκρατία του 1926...»[11]. Εδώ ο Γιοσμάς προσπαθώντας να εκλαϊκεύσει τη θέση του ΚΚΕ στο συγκεντρωμένο κόσμο για τη νέα εξουσία, διαχωρίζει τη Λαϊκή Δημοκρατία τόσο από το Σοβιετικό μοντέλο, (που τίθεται ως προοπτική μεν, όχι όμως άμεση), όσο φυσικά και από τον αστική δημοκρατία του 1926.

Τα γεγονότα που ακολούθησαν την απελευθέρωση ακύρωσαν όπως ξέρουμε αυτή τη προοπτική, παρά την απόλυτη αρχική πολιτική κυριαρχία του ΚΚΕ και του ΕΑΜ τις μέρες της απελευθέρωσης. Αλλά αυτά και για όσα έγιναν στο νησί τα επόμενα κρίσιμα χρόνια είναι ζητήματα που δεν χωρούν στο παρόν σημείωμα.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  • Αποστόλου Απόστολος 1985, Μνήμες, εκδόσεις Κ. Καπόπουλος, Αθήνα
  • Αναγνωστοπούλου - Κιοσκλή Βάνα, 2002, «Αναμνήσεις από την κατοχή των Γερμανών 41-44 και από την Εθνική Αντίσταση στη Μυτιλήνη», Αιολικά Χρονικά, τόμος Δ΄, : 214-225, Μυτιλήνη
  • Εφημερίδα «ΕΜΠΡΟΣ» Αρ. Φύλλου 1, 17 Σεπτεμβρίου 1944
  • Εφημερίδα «Ελεύθεση Λέσβος» Αρ. Φύλλου 7, 12 Σεπτεμβρίου 1944
  • Κεμερλής, Παναγιώτης Κ. / Πολυχρονιάδης, Αρ. Σ., Η Αντίσταση στη Λέσβο. Πηγές και πτυχές της, εκδόσεις Ιδιωτική, Αθήνα, 1988
  • Σαραντάκος Μίμης, 1995 Ο Άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης, εκδόσεις Ερατώ, Αθήνα

 

 

[1] Στη τοπική ιστοριογραφία υπάρχουν τρεις τουλάχιστον βασικές πηγές που αναφέρονται με λεπτομέρεια στις μέρες εκείνες της λευτεριάς. Ο Γραμματέας του ΕΑΜ Λέσβου Απόστολος Αποστόλου στο βιβλίο του «Μνήμες» (Αποστόλου, 1985 : 235 - 241) κάνει μια λεπτομερή αναφορά στα γεγονότα αναφέροντας πως η Οργάνωση του ΕΑΜ είχε ήδη ενημερωθεί από τον πρώτο διερμηνέα των Γερμανών Διογένη Βενετόπουλο, ότι οι Γερμανοί ετοιμάζονται να φύγουν. Οι Π. Κεμερλής και Α. Πολυχρονιάδης στο βιβλίο τους «Η Εθνική Αντίσταση στη Λέσβο» περιγράφουν τις μέρες της απελευθέρωσης στη Λέσβο μέσα από την αφήγηση του Σταμάτη Καββαδία, (Παύλος Οικονόμου), μέλους της ΚΕ του ΕΑΜ, που ήλθε στη Λέσβο τον Αύγουστο του 1944 με εντολή του ΕΑΜ, με σκοπό να αναλάβει εκ μέρους της ΚΕ την καθοδήγηση του αγώνα. Τέλος ιδιαίτερα λεπτομερείς περιγραφές για τα γεγονότα τις μέρες της απελευθέρωσης, υπάρχουν στις εφημερίδες «Ελεύθερη Λέσβος» (τευχ. 07, 12/9/1944) και «ΕΜΠΡΟΣ» (τεύχος 01, 17/9/1944), όργανα της ΝΕ Λέσβου του ΕΑΜ και της ΝΕ Λέσβου του ΚΚΕ αντίστοιχα.

 

[2] Αποστόλου «Μνήμες», σελ. 237-239 και Π. Κεμερλής – Α. Πολυχρονιάδης, 1988  «Η Εθνική Αντίσταση στη Λέσβο» σελ.  429-431

[3] Εφημερίδα «ΕΜΠΡΟΣ» τεύχος 1 17.9.1944

[4] Αποστόλου ο.π. σελ. 238

[5] Για λόγους ακρίβειας διατηρήσαμε την σύνταξη και την ορθογραφία του κειμένου της εφημερίδας

[6] Εφημερίδα «Ελεύθερη Λέσβος» τεύχος 07, 12/9/1944 (Διατηρήσαμε για λόγους ακρίβειας τη σύνταξη και την ορθογραφία της εφημερίδας της εποχής αυτής)

[7] Ο Μητροπολίτης Μυτιλήνης Ιάκωβος Α’ ήταν κρατούμενος με την κατηγορία της συνεργασίας με τον κατακτητή

[8] Στο ίδιο ό.π.

[9] Ο Βαγγέλης Γιοσμάς είχε αποσταλεί από το ΚΚΕ στο νησί για να αναλάβει την καθοδηγητική δουλειά του κόμματος από τις αρχές του 1944.

[10] Για τις μέρες εκείνες ο Σταμάτης Καββαδίας αναφέρεται αναλυτικά στο βιβλίο του «Η ΕΘΝΙΚΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΥΒΟΙΑ (1941-1944) : Αποστολή στο Αρχιπέλαγος» (σελ. 290 – 350) 

[11] «ΕΜΠΡΟΣ» ο.π.

FOLLOW US
Copyright © 2017 EmprosNet.gr
Εμπρος Ημερήσια Εφημερίδα Νομού Λέσβου - Καρά Τεπέ - Mυτιλήνη - 81100
Απαγορεύεται η αναπαραγωγή με οποιονδήποτε τρόπο.
Top