FOLLOW US
Μάκης Αξιώτης

Μάκης Αξιώτης

E-mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.
Τετάρτη, 08 Αυγούστου 2018 18:01

Το «Καστέλι» του Παππάδου*

Είναι το δεύτερο Μεσαιωνικό οχυρό, ένα μικρό Καστράκι, στην Γέρρα. Βρίσκεται στον λόφο της Αγίας Παρασκευής,** επάνω από το Δημαρχείο και το Παλιό Γυμνάσιο, στον παλιό πυρήνα του χωριού. Είναι μικρό, ωοειδούς σχήματος, στον βραχώδη λόφο, με απόκρημνη την ΒΔ πλευρά και βατό από τον αυχένα με τον υψηλότερο λόφο στα δυτικά του. Έχει διαστάσεις 87 (ΒΑ-ΝΔ) Χ 57 (ΒΔ-ΝΑ) περίπου μέτρα. Ο αυχένας προφυλασσόταν από δύο πύργους, με την πύλη ανάμεσα τους, ενώ στην ΒΑ γωνία (δεξαμενή χωριού) η μεταγενέστερη λατόμευση κατέστρεψε τον τρίτο πύργο. Η εσωτερική του επιφάνεια είναι κατωφερής, από Β-Ν και ο μεγαλύτερος πύργος, της νότιας γωνίας, ύψους 4 περίπου μέτρων έχει τετράγωνη διατομή και συνεχίζεται με υψηλό τείχος στην ΝΑ πλευρά! Τμήμα τείχους παραμένει και επάνω από την εκκλησία. Είκοσι μέτρα βορειότερα του πρώτου πύργου, σώζεται ο δεύτερος, μικρότερος από τον πρώτο. Έχουν συμπαγή χυτό πυρήνα από πέτρες και κουρασάνι, ξυλοδεσιά και λιθεπένδυση από ημιλαξευμένους ασβεστόλιθους. Στον μεγάλο της νότιας γωνίας, στην ανατολική του πλευρά, υπάρχει η μεγάλη θολωτή δεξαμενή του κάστρου (cisterna), με θολίτες από σχιστόλιθο και επενδυμένη με υδραυλικό κονίαμα, με πεσσό που στην βάση του διακρίνεται ο αγωγός του νερού, το οποίο συλλεγόταν από την οροφή του πύργου. Η κεραμική από πιθάρια, αγγεία, τούβλα και κεραμίδια, δείχνει την ύπαρξη εσωτερικών κτισμάτων. Αυτό το μικρό οχυρό, σίγουρα βυζαντινό, βρισκόταν σε άμεση επαφή με τους οικισμούς προς τα ανατολικά και με το πέρασμα προς την περιοχή της ΜΑΝΝΑΣ, με τον οικισμό, την παλαιοχριστιανική και τα νερά. Ακριβώς κάτω από αυτό, στην άμεση του προστασία, βρισκόταν ο οικισμός που έφερε την χωροεπισκοπή της Γέρρας, που όπως γράψαμε, μάλλον βρισκόταν στον Ταξιάρχη του σημερινού Παππάδου. Δεν γνωρίζει κανείς, αν υπήρχε φρουρά και κατά την Μεταβυζαντινή περίοδο του 16ουαι., όταν δίπλα του υπήρχε το χωριό του Αι Γιάννη, γνωστό και σαν Γέρα και δίπλα του το Σαπούνι! Σιτάρι, ελιές, κρασί, λινάρι, καρύδια, αμύγδαλα, μετάξι, σησάμι μέσα στην περιοχή των μικρών οικισμών, με αμέτρητα ιερά, νερόμυλους και αγροικίες, έως την πυκνοκατοικημένη παραλία, ήταν ίσως στις προτεραιότητες της φρουράς του!

 

*Μάκη Αξιώτη: Στα χνάρια τα Παλιά, 1987, σελ.55

**Η Αγία Παρασκευή, με μικρό τρούλο, ανακαινίστηκε το 1921, κατασκευασμένη το 1868. Βρίσκεται στην ανατολική πλευρά του κάστρου.

 

Επάνω από το Παλιό σχολείο

 

Το Καστέλι δεσπόζει του Παππάδου...

...με ένα γωνιακό, μεγάλο...

...και ένα μικρότερο Πύργο...

...γεροφτιαγμένο με κουρασάνι...

...με θολωτή δεξαμενή...

...Βυζαντινό ή και μεταβυζαντινό...

...δίπλα στην Χωροεπισκοπή Γέρρας.

Τετάρτη, 01 Αυγούστου 2018 14:33

Νίτσα και Παλιόκαστρο

Αυτό το σχετικά ευρύχωρο και άπαρτο οχυρό, μέσα στον θρύλο, έπεσε, όταν οι «επιδρομείς», έκοψαν την ζωή, τα νερά της απέναντι πλαγιάς, που ονομάζεται Ζώσα! Ποιοι και πότε, στον θρύλο δεν έχει σημασία!.

Πότε λοιπόν φύλαξε βιγλίζοντας τους οικισμούς της Γέρρας, τούτο το επιβλητικό κάστρο; Ήταν έτσι ή προστάτευε ίσως συμφέροντα κάποιων τοπαρχών της περιοχής, στην Βυζαντινή ή και Υστεροβυζαντινή εποχή; Ένα σκυφωτό νόμισμα και η κεραμική, το φέρνουν στα Βυζαντινά χρόνια! Όμως εκεί γύρω, κάτω από την σκιά του, στα ΝΔ του, υπάρχει μια ελαιόφυτη περιοχή, που ονομάζεται Νίτσα! Εκεί, το 1973, έχτισαν σ’ ένα αστέγαστο παλιό Ταξιάρχη το εξωκλήσι. Και βρήκανε ένα θησαυρό από ασημένια Γατελούζικα νομίσματα (με τα 4Β), που παραδόθηκαν στην Αρχαιολογική Υπηρεσία. Ανάμεσα τους όμως, υπήρχαν και χρυσά και ένα από αυτά, με την ένδειξη SM VENETI, ανήκε στην Γενοβέζικη οικογένεια, των Justiniani της Χίου*. Κάποιος λοιπόν, άρχοντας, κύρης της περιοχής, ίσως και προστατευόμενος του κάστρου, σε κάποια ξοφερή συγκυρία, τα έκρυψε στον ναΐσκο! Τί υπήρχε όμως εδώ, που είχε αξία; Σίγουρα οι γαλαρίες του Αντιμονίτη, του αντιμονίου, απαραίτητου για τις μπάλες των όπλων και τα σκάγια, τα τυπογραφικά στοιχεία, την χρωματουργία και τόσα άλλα. Το 1856, ένας Γάλλος μηχανικός, ο Jourdan, είχε νοικιάσει τα ορυχεία από τον διοικητή του νησιού, Ισμαήλ Πασά!** Αντιμόνιο λοιπόν εδώ, όπως και σε μεγάλες εγκαταστάσεις στην Χίο, πάλι με επινοικιαστές τους Γάλλους του Λαυρίου (Κέραμος)***.

Οι Justiniani λοιπόν της Μαόνα της Χίου (1362 - 1566), πιθανόν να γνώριζαν το αντιμόνιο, όπως και ο δικός μας, πιθανόν άρχοντας, που τα εκμεταλλευόταν, υπό την προστασία του Κάστρου! Γι’ αυτό και τα νομίσματα που έσπευσε να κρύψει κάποτε εκεί, ανήκαν και στην Χιώτικη οικογένεια των Γενοβέζων. Τα Νίτσα**** ( Mezraa - I Nice στον Μεσαγρό), στην πρώιμη Τουρκοκρατία, το 1548, στο γνωστό κιτάπι των φόρων, αναφέρεται σαν Τσιφλίκι, καλλιεργήσιμη γη, με σιτάρι, αμπέλια, ελιές και καρυδιές, που έχει δοθεί σαν μερίδια στους γιούς 4 πυροβολητών του Κάστρου Μυτιλήνης και σε ένα γιο, ανθρώπου του κάστρου! Και το ποσό της φορολογίας δεν είναι ευκαταφρόνητο! 6278 Άσπρα! Σίγουρα λοιπόν το κάστρο είχε φρουρά και επί Γατελούζων! Κάναμε πολλές υποθέσεις για την σπουδαιότητα της περιοχής, με ένα οχυρό που την προστάτευε και όχι σαν ένα γενικό Κάστρο της Γέρρας!

*Στα Χνάρια τα Παλιά, σελ.61.

**Παν.Παρασκευαίδης: Οι Περιηγηταί για την Λέσβο,1973.

***Ορυχεία στο Αιγαίο , Χίος, σελ.248 Μέλισσα 2009

****Καμπουρίδης Κων. Κατάστιχο 1548, σελ.465 - 466

 

Αυτή την έκταση έλεγχε το Παλιόκαστρο (άνω γωνία)...

...παίρνοντας νερό από την Ζώσα...

...με γερά τείχη...

...από τα δικά του λατομεία...

...προστατεύοντας τα Νίτσα...

...που βρέθηκαν τα κρυμμένα νομίσματα...

...και υπήρχαν ορυχεία Αντιμονίτη...

...βιγλίζοντας το κόλπο από ψηλά.

Τετάρτη, 25 Ιουλίου 2018 14:30

Παλιόκαστρο Γέρρας

 

Έχω ανεβεί πολλές φορές, από το 1976 στο επιβλητικό πέτρινο τραπέζιο, που από ύψος 392 μ., δεσπόζει όλων των χωριών της Γέρας και του μεγάλου της ελαιώνα. Ο ασβεστολιθικός του όγκος, προβάλλεται στα δυτικά των χωριών, με φόντο το δικόρυφο Πετροβούνι (756 μ.). Επειδή αποτελεί σημαντικό κομμάτι της Βυζαντινής και ίσως μεταβυζαντινής Γέρρας, θα περιγράψω το Οχυρό* και σε δεύτερη παρουσίαση, την ιστορική του υπόσταση, όπως αυτή αχνοφαίνεται μέσα από διάσπαρτα τεκμήρια.

Αποτελείται από ένα Οχυρωματικό έργο, που καλύπτει το οροπέδιο ενός ασβεστολιθικού όγκου, με απόκρημνες τις δύο πλευρές (Βορινή και Ανατολική) και μία επέκταση κατωφέρειας προς τα νότια, όπου παρατηρείται λατόμευση, για το υλικό της οχύρωσης και μεταγενέστερα για την λειτουργία ασβεστοκάμινων. Η οχύρωση αφορά την ομαλή δυτική πλευρά (αυχένας ελαιόφυτος) και παρατηρείται συνεχής περίβολος με πύργους και προμαχώνες. Στο βόρειο τμήμα υπάρχει ο μεγάλος ημικυκλικός πύργος (Α), ύψους 5 μέτρων, με διπλό κλιμακοστάσιο εσωτερικά Συνεχίζεται προς τα βόρεια με ένα μικρότερο τριγωνικό πύργο (Γ) και έναν ακόμα ημικυκλικό (Δ), ενώ το τείχος χάνεται στα βόρεια, όπου στρέφεται στην απόκρημνη βορινή πλευρά. Ίσως στην γωνία να υπήρχε και άλλος πύργος. Προς τα νότια του κύριου πύργου (20 μέτρα) υπάρχει το άνοιγμα της πύλης του οχυρού, με κατώφλι και γκρεμισμένο τον Πύργο προστασίας (Ζ). Μετά το τείχος στρέφεται προς τα ΝΑ, προστατεύοντας μια ομαλή, άδενδρη, βραχώδη κατωφέρεια. Προστατεύεται, μέχρι την νότια, απόκρημνη πλευρά με 5 προμαχώνες, (ένας τετράγωνος (Η), τρεις τριγωνικοί (Θ, Ι, Κ) και στην ΝΔ γωνία, ημικυκλικός (Λ). Το τείχος έχει πάχος 2,60 μ., ύψος στο νότιο τμήμα, 2,30 μέτρα και αποτελείται από δύο παρειές (εξωτερική και εσωτερική) λιθεπένδυσης (ημιλαξευμένοι λίθοι) με ενδιάμεσο χυτό πυρήνα από πέτρες, κεραμίδια και κουρασάνι. Το βορινό τμήμα με τους μεγάλους πύργους, εμφανίζει αύλακες και σήραγγες χαμένης ξυλοδεσιάς. Επίσης στην εξωτερική επιφάνεια του τριγωνικού πύργου (Γ) φέρει σειρά από εντοιχισμένα τούβλα. Στο μέσον περίπου του κάστρου υπάρχει η μεγάλη υπόγεια (τώρα ασκεπής) θολωτή δεξαμενή (cisterna), ενώ θεμέλια κτισμάτων παρατηρούνται στην ανατολική, απόκρημνη πλευρά, καθώς και άφθονη κεραμική αγγείων, τούβλων και κεραμιδιών κτισμάτων. Το οχυρό έχει την κάτοψη ακανόνιστου εξαγώνου, μήκους 300 μέτρων (Β - Ν) και μεγαλύτερο πλάτος (Α - Δ) 54 μ.

*Πλήρης Περιγραφή στα «Χνάρια τα Παλιά» 1987, σελ.150-154.

 

...με δέκα πύργους...

...το Παλιόκαστρο της Γέρας...

...στον επιβλητικό βράχο...

 

...με ημικυκλικούς, τριγωνικούς...

...και τετράγωνους προμαχώνες...

...με τείχος 2,5 μέτρων...

...είχε πύλη στα δυτικά...

...και μεγάλη δεξαμενή στο κέντρο.

Τετάρτη, 18 Ιουλίου 2018 15:43

Άγιος Γρηγόριος Γέρρας

Η περιοχή, μέσα στον ελαιώνα, στα ΝΑ των χωριών και στους πρόποδες του Μπριγιανιού (ίσως ο Πρίαντος), που ορθώνεται προς τις ακτές και τους όρμους των νότιων παραλίων (Τάρτι, Τσίλια, Φαρά κ.α.), εμφανίζει διαχρονική την παρουσία του ανθρώπου εκεί! Από τους προϊστορικούς λόφους στις Πλακούρες, έως τον ναΐσκο του Αγίου Γρηγορίου, νότια τους, υπάρχουν άφθονα τα κεραμικά ευρήματα, από την Ρωμαϊκή έως την Βυζαντινή εποχή. Στο εκκλησάκι (1884), στο υπέρθυρο, υπάρχει ένα αρχαίο μέλος, με βούκρανα, γιρλάντες και ρόδακες (παγκαρπία), ίσως ένας βωμός, ενώ μέσα σ’ αυτό, υπάρχει δεξαμενή νερού, με σκαλοπάτι, που πιθανόν ήταν λουτρό αρχαίου κτηρίου (τα νερά βγαίνουν από πηγές και κατεβαίνουν στην βρύση του δρόμου) στο οποίο ανήκε, εκτός από το υπέρθυρο, και το δωρικό κιονόκρανο, σε δεύτερη χρήση στον Βυζαντινό ναό, που ανέσκαψε δίπλα, ο Μητροπολίτης Μυτιλήνης Ιάκωβος το 1935. Η Μονή του Αγ. Γρηγορίου, αναφέρεται στο ίδιο Πατριαρχικό γράμμα, του 1246, με την Μονή των Αριστών, στην χωροεπισκοπή Γέρρας. Δίπλα στην σκεπασμένη με τα τρία αιωνόβια πλατάνια έκταση, στέκεται ο Βυζαντινός ναός, όπου βρέθηκαν τα οστά σε τάφο, του Γρηγορίου Επισκόπου Άσσου, ο οποίος με γενέτειρα την Ακόρνη(1) (ίσως Κουρκούτα), μετά από ασκητεία σε διάφορες μονές (έξι περίπου, με 3 - 4 χρόνια στην κάθε μια), έρχεται με τον συνοδό του Λεόντιο, ασκητεύει σε μια σπηλιά της περιοχής και μετά κτίζει τον Ναό και κελιά, 50 ετών (ανάμεσα στα 1143 και 1180)!(2) Πεθαίνει στα 62 του και το μοναστήρι εξακολουθεί να λειτουργεί! Το ερείπιο κάλυπτε αιωνόβιο πεύκο, που έπεσε πρόσφατα σε καταιγίδα. Σίγουρα εδώ υπήρχε παλαιότερος οικισμός και εγκαταστάσεις, ίσως για εκμετάλλευση των πηγών και το μοναστήρι κτίστηκε σ’ αυτή την θέση, με πιθανή την παραμονή ενός μικρού οικισμού, που ανιστορικά, ονομάζεται Λευκοπέδι, στο όρος Πρίαντος! Ανασκάφηκε ένας βυζαντινός, τρίκογχος ναός, 9,80Χ7 μ., που πιθανόν έφερε τρούλο που στηριζόταν σε δύο πεσσούς του αγίου βήματος και δύο κίονες. Υπάρχουν αρκετά μαρμάρινα του μέλη, όπως κιονόκρανα, θωράκια, πεσσοί κ.α. Τα λείψανα, σε τάφο του νάρθηκα, αποδόθηκαν στον Άγιο Γρηγόριο, και φυλάσσονται στον Αι Γιώργη του Σκοπέλου. Πρόκειται για ένα πανέμορφο τοπίο, γεμάτο ιστορικά χνάρια και ερωτήματα.

 

  1. Μάκη Αξιώτη. Στα Χνάρια τα Παλιά, σελ.84 - 85

2.Δημήτριος Ν. Σοφιανός. Ο Άγιος Γρηγόριος Επίσκοπος Άσσου, Αθήνα 1987 και Μάκη Αξιώτη, Εμπρός, Διαδρομές Απέναντι, 26 Ιουλ.2017.

 

...στον υπέροχο τόπο του Αγίου Γρηγορίου...

...ο αρχαίος βωμός...

...η δεξαμενή...

...το δωρικό κιονόκρανο...

...υπήρχαν πολύ πριν τον Βυζαντινό ναό...

...με τα μαρμάρινα θωράκια...

...τρίκογχου με τρούλο και τον τάφο του αγίου...

...που ασκήτεψε σε μια σπηλιά.

Πέμπτη, 12 Ιουλίου 2018 12:38

Χωροεπισκοπή Γέρρας

Τα τεκμήρια της Γραμματείας και της Αρχαιολογικής έρευνας, άσχετα από το πλήθος των Χριστιανικών μνημείων της περιοχής, τοποθετούν κατά την μεσοβυζαντινή και κύρια την υστεροβυζαντινή περίοδο (1204 - 1462), τον Βυζαντινό ναό του Αγίου Γρηγορίου (1143 - 1180), τον Βυζαντινό ναό του Αγίου Γεωργίου, στην Κουρκούτα, την Μονή των Αριστών και την χωροεπισκοπή Γέρρας. Εδώ εμφανίζεται το όνομα Γέρρα, σε γράμμα του Πατριάρχη Αρσενίου Αιτωρειανού, του 1261, από τον Μητροπολίτη Μυτιλήνης. Επίσης αναφέρεται το χωριό Γέρρα, σαν έδρα του χωροεπισκόπου, τον ΙΔ αι. (1) Αυτό το τοπωνύμιο το βρίσκουμε και σε αναφορά του 1324, του μητροπολίτη Μυτιλήνης Γρηγορίου (2) που μιλά για αποθηκευμένο σιτάρι στο κάστρο (μάλλον της Μυτιλήνης) σε «μόδιους υ» και «ερεβίνθιον, μόδιοι λ», από της Γέρρας». Το χωριό Γέρα, το 1548, όπως θα δούμε, ταυτίζεται με τον Αι Γιάννη, όμως την ίδια εποχή, ο Παππάδος, αναφέρεται σαν Επισκοπή και ταυτίζεται με την έδρα της χωροεπισκοπής Γέρρας. Μάλιστα ο μαρμάρινος επισκοπικός θρόνος, (3) που μεταφέρθηκε στο Μουσείο Μυτιλήνης, βρισκόταν για χρόνια, δίπλα στην εκκλησία του Ταξιάρχη.

Το δεύτερο Βυζαντινό μνημείο, βρίσκεται στον Αι Γιώργη, της Κουρκούτας, στον δρόμο Παππάδου - Περάματος. Στον ναό βρίσκονται εντοιχισμένα πολλά αρχιτεκτονικά μέλη, ενώ η προέκταση του δυτικού τοίχου, φέρει «ψευδοπαράθυρο» βυζαντινού ναού! (4). Γύρω του υπάρχει εκτεταμένος οικισμός και τάφοι, που ταυτίστηκαν με την Ακόρνη, γενέτειρα του Αγ. Γρηγορίου.

Το άλλο σημαντικό μνημείο, βρίσκεται στο νησάκι των Πύργων, απέναντι από τον οικισμό, στο στόμιο του κόλπου. Εκεί υπάρχουν θεμέλια (στην θάλασσα), η δεξαμενή (cisterna) και έχουν ανασκαφεί οι δύο κόγχες του καθολικού (1935 Μητρ. Ιάκωβος), της Μονής των Αριστών, που αναφέρεται «εις εν των νησιδίων στην ενορίαν Γέρρας, και κατείχε κατά τα έτη 1225 και 1246 χρυσόβουλα των αοιδίμων βασιλέων και υπομνήματα παλαιογενή των αγιοτάτων Πατριαρχών» (5). Κεραμικά ευρήματα (λύχνοι, τούβλα, κεραμίδια) και θεμέλια, βρίσκονται στο βυθισμένο τμήμα του, προς τον οικισμό. Αυτή την εποχή υπάρχουν και τα τρία Κάστρα της περιοχής.

  1. Acta Patriarchatus Constantinopolitani V1.σελ.123, Muller 1825

2.Vat.gr. 318F.144, Σάββας Κωφόπουλος

3.Ορλάνδος Η ξυλόστεγος Βασιλική Αθήνα 1954,σελ.505

  1. Μάκης Αξιώτης, Στα Χνάρια τα Παλιά, Αθήνα 1987, σελ.76 (Χαριτωνίδης).
  2. Ιακώβου Κλεομβρότου Μητροπολίτου Μυτιλήνης, Συνοπτική Ιστορία της Εκκλησίας της Λέσβου Μυτιλήνη 1984.

 

Ο επισκοπικός θρόνος του Παππάδου

 Ψευδοπαράθυρο... 

 

...μέλη ναού... 

...και τάφοι στον Αι Γιώργη Κουρκούτας...

...στο νησάκι των Πύργων...

...η εκκλησιά της Μονής Αριστών... 

...η δεξαμενή νερού...

...και λύχνοι του 12ου αι. 

Στην πρωτοβυζαντινή και μεσοβυζαντινή περίοδο, στην μεγάλη περιοχή της Γέρρας, με τα πυκνοκατοικημένα κέντρα (Χάρτης), ίσως στο Σκόπελο, στον Μεσαγρό, στην Πατρικού, σε παραλιακές ζώνες και μικρότερους οικισμούς, μέσα στις αγροτικές καλλιέργειες των σιτηρών, του αμπελιού και της ελιάς, τα σκόρπια θεμέλια και κεραμικά υπάρχουν παντού. Μεγάλα Παλαιοχριστιανικά μνημεία, που δεν έχουν ανασκαφεί, είναι οι Άγιοι Απόστολοι, στα όρια του διαχρονικού οικισμού των Χαλακιών, η Αγία Παρασκευή, στο δυτικό άκρο του κάμπου, με άφθονα αρχιτεκτονικά μέλη της και στα διπλανά εξωκλήσια του Αι Γιάννη και της Παναγιάς (Χαϊδάρι) και η Παλαιοχριστιανική στο Χάσι, Τούρκικο τσιφλίκι. Αυτή η τελευταία, μεγάλο μνημείο, είναι στο κέντρο μεγάλου οικισμού, με τάφους δίπλα της. Όμως, στα 90 περίπου, στεγασμένα και αστέγαστα ιερά της περιοχής*, σε όλα σχεδόν φιλοξενούνται μέλη παλαιών ναών και οικιστικά λείψανα γύρω τους! Πρέπει να αναφερθούν η  Παναγιούδα του Ψύρρα (με την αρχαία επιγραφή και κιονόκρανο με φύλλα άκανθας και κυμάτιο), η Παναγιούδα, ΝΑ του Παλαιοκήπου, με πολλά μέλη, λάρνακα αλλά και μαρμάρινα, ίσως εδώλια, πρεσβυτερίου με λεοντοπόδαρα, που δημιουργούν ερωτήματα, για την προέλευσή τους. Επίσης η Αγία Αναστασία, στις Χαλακιές, φέρει μέλη  σημαντικής Παλαιοχριστιανικής, ενώ στο ανατολικό άκρο, στον Αγλέφαρο, ο Αι Γιώργης, φέρει μέλη μεγάλης Παλαιοχριστιανικής και ίσως το κιβώριο του ναού.

Ένα ερώτημα, που έχει ξανατεθεί, είναι η ύπαρξη δωρικών κιονόκρανων, σε μνημεία που είναι καθαρά χριστιανικά και τα οποία συνήθως έφεραν κορινθιακά και ιωνικά κιονόκρανα, σε αράβδωτες κολώνες. Στην μεγάλη εκκλησία, στο Χάσι, καθώς και στους Αγίους Αναργύρους, στον Παππάδο, αυτά τα μαρμάρινα δωρικά κιονόκρανα, αποδόθηκαν σε δεύτερη χρήση, από αρχαία ιερά! Ποια όμως, όταν δεν υπάρχουν ενδείξεις γι’ αυτό; Αυτό συνέβη και στην περιοχή του Πορτού της Ερεσού, όπου τέτοια κιονόκρανα, από ηφαιστειακή πέτρα, βρέθηκαν στα χριστιανικά μνημεία της Παναγιάς της Ελαιούσας και της Παναγιάς στα Λαχταπέδια.** Αν και πιστεύω ότι προέρχονται από μακρινά αρχαία κτήρια, όπου υπήρχαν και ραβδωτές κολώνες, ο Αρχαιολόγος Ορλάνδος ανέφερε, πως στην περιφέρεια, υπήρχαν στις Παλαιοχριστιανικές και δωρικά κιονόκρανα, απλούστερης κατασκευής,*** Σ’ αυτή την «Βυζαντινή Γέρρα», ξεχωρίζουν και τα τρία καστρέλια της, που θα δούμε στην συνέχεια, μαζί με τα άλλα χνάρια της εποχής.

 

*Αυτά περιέχονται αναλυτικά και με πίνακες στο βιβλίο μου «Στα Χνάρια τα Παλιά», του 1987.

**Εμπρός Οδοιπορικό, τευχ.17/2 και 16/3, 2016.

***Αναστάσιος Ορλάνδος: Η ξυλόστεγος Παλαιοχριστιανική Βασιλική Αθήνα 1954, σελ.279, υποσ.

Η Αγία Παρασκευή, με την μεγάλη λεκάνη του ελαιόμυλου. 

Η Παλαιοχριστιανική στο Χάσι...

...με το αρχαίο Δωρικό κιονόκρανο και ένα άλλο απλούστερο! 

Η Παναγιούδα... 

...με τα ενδιαφέροντα εδώλια.

Η Παναγιούδα του Ψύρρα με το περίεργο κυλινδρικό μέλος... 

...και Αγία Αναστασία, στις Χαλακιές. 

Τετάρτη, 27 Ιουνίου 2018 15:45

Παλαιοχριστιανική Μάννας

Στην συνέχεια των χρόνων, μετά το Ρωμαϊκό Κτηματολόγιο του 3ου μ.Χ. αι., η περιοχή της Γέρρας, με την εμφάνιση του Χριστιανισμού στην Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, γεμίζει παλαιοχριστιανικά ιερά, από τα οποία δεν έχει ανασκαφεί κανένα! Στην περιοχή των πηγών, με το Ιερό, τα ταφικά μνημεία, τα βάθρα, ο Διόνυσος αλλάζει και μια μεγάλη Παλαιοχριστιανική, συνεχίζει να εκμεταλλεύεται τα νερά, τις ελιές, τα αμπέλια και τους κατοίκους των κοντινών χωριών. Σκόπελος, Μέσος Αγρός, Πατρικού!!! Όπως τα μέλη των αρχαίων εγκαταστάσεων και αυτά της μεγάλης εκκλησίας υπάρχουν στον χώρο και αρκετά σκορπίζονται στις εκκλησίες των χωριών και σε γειτονικά εξωκλήσια! Στην πλαγιά που κλείνει τον χώρο από τα νότια, υπάρχει ένα αστέγαστο εξωκλήσι, με ένα αράβδωτο κίονα, ένα θωράκιο με σταυρό, ένα πεσσό θωρακίου και ένα μοναδικό, μεγάλο μαρμάρινο μέλος, μισοχωμένο στο χώμα! Πρόκειται για ορθογώνιο πεσσό του κάθετου θυρώματος κτηρίου, με ελαφρώς κυρτές επιφάνειες και αστράγαλο στις δύο από αυτές. Πρόκειται λοιπόν για την θύρα, μάλλον της παλαιοχριστιανικής! Στον Αι Βλάση έχουν εντοιχιστεί πεσσοί, θωράκια και κοσμήτες, στην βρύση της εκκλησίας υπάρχει ακόμα ένα θωράκιο, ενώ ένα μέλος με σταυρό και κοσμήτη, βρίσκεται στον χώρο κάτω από τον ναό! Ανάλογους κοσμήτες έχει ο Ταξιάρχης του Παππάδου, η Ζωοδόχος Πηγή του Μεσαγρού! Στο ποτάμι, κάτω από τον χώρο, σε αλσύλλιο με κυπαρίσσια ο αείμνηστος Κώστας Βέηκοντης, μου έδειξε το 1982, ένα υπέροχο τετράγωνο κομμάτι, από κοκκινωπό πωρόλιθο με μια μεγάλη επιπεδόγλυφη «μαργαρίτα» (ρόδακα) στην μια πλευρά! Σίγουρα σε τούτο τον τόσο σημαντικό χώρο με τις πηγές, μόνο μια μεγάλη εκκλησία θα μπορούσε να «αντικαταστήσει» την παλιά λατρεία, σίγουρα σαν φυσική συνέχεια με την εμφάνιση των δύο Μητροπόλεων του νησιού! Μέσα στον εκτεταμένο χώρο, από τα βουνά έως την πυκνοκατοικημένη παραλία, οι οικισμοί συνεχίζουν να υπάρχουν και πολλά παλαιοχριστιανικά ιερά, υπάρχουν διάσπαρτα παντού! Φαίνεται ότι το όνομα της η Γέρα, το οφείλει σ’ αυτά τα ιερά και όχι στην ανύπαρκτη, γραμματολογικά, Ιερά, του μύθου! Την Hiera του Πλίνιου, την Ίρη του Στέφανου Βυζάντιου! Ο Γιάννης Κοντής σημειώνει ότι στην περίπτωση της «Ιρας, φαίνεται ότι βάρυνε το γεγονός της μεγαλύτερης σημασίας που είχε ο οικισμός ως κέντρο μιας συστάδας ολόκληρης από κώμες της περιοχής στην οποία έδωσε το όνομα της!»*. Όμως αυτή η περιοχή είναι πια ένας πανάρχαιος Μυκηναϊκός οικισμός, πολύ μακριά από τα ιστορικά χρόνια των αρχαίων και χριστιανικών ιερών!

Στα Χνάρια τα Παλιά.1987, σελ. 28 - 29

...θωράκια (Πλακάδος)...

...αρχιτεκτονικά μέλη στη Μάννα...

...στην εκκλησιά του Αι Βλάση...

...υπέροχες «μαργαρίτες»...

...κοσμήτες σε εκκλησίες...

...ένας υπέροχος πεσσός θύρας...

...και ογκώδη μέλη, ανήκαν στην Παλαιοχριστιανική της Μάννας!

Τετάρτη, 06 Ιουνίου 2018 15:49

Οχυρά και Υποβρύχιες κολώνες

Από την Πρωτογεωμετρική περίοδο (1.100π.Χ) έως την Ύστερη Ρωμαϊκή περίοδο (έως τον 4ο μ.Χ αι.), η περιοχή της Γέρας, παρουσιάζει διάσπαρτα χνάρια κατοίκησης, τα οποία πυκνώνουν κατά την Κλασσική (480 - 320 π.Χ.), Ελληνιστική (320 - 167π.Χ.) και κύρια κατά την Ρωμαϊκή περίοδο (167 π.Χ. - 400 μ.Χ.). Οι ανασκαφές στον όμορο Δήμο του Ευεργέτουλα, με τα αξιόλογα Γεωμετρικά και Αρχαϊκά ευρήματα, μαζί με τα ανώτερα στρώματα της ανασκαφής στις Χαλατσές, (όπου βρέθηκε και θησαυρός Ρωμαϊκών νομισμάτων) δείχνουν μία ομοιόμορφη κατανομή οικισμών σε όλη την έκταση της δυτικής παραλίας του κόλπου της Γέρας. Από την Ευρειακή, στο εσωτερικό της οποίας υπάρχει άφθονη κλασσική και Ρωμαϊκή κεραμική, λαξευμένοι στον βράχο τάφοι και ίσως η Κώμη «Ευγρενική» του κτηματολογίου του 4ου μ.Χ. αι., αρχίζουν διάσπαρτα οικοδομικά ευρήματα, που πυκνώνουν στις Χαλατσές και υποθαλάσσια στον ορμίσκο, από της Απιδιάς τον Λάκκο έως το καφενείο του Δαρέλλη (Γυάργια). Ραβδωτός κίονας με λαξευμένους ογκόλιθους, θεμέλια κτισμάτων, αποβάθρα, σωληνώσεις νερού, πιθάρια και κεραμικοί κλίβανοι, τάφοι δίπλα στο «βραχάκι» (άνω δόμος τετράγωνου κτίσματος) αποτελούν την συνέχεια των κτισμάτων της στεριάς. Τα ευρήματα πυκνώνουν στο Πέραμα (όπου μιλήσαμε για την αποβάθρα), στην περιοχή Ταταλιά (Αι Γιώργης), στου Κουρούμπακαλη (υποθαλάσσια και στον παρακείμενο λόφο) και στο Ακρωτήρι της Καβουρόλιμνης!!! Εκεί εκτός από τον μεταγενέστερο υποβρύχιο οικισμό, με τον ναό (έξω από το μοναδικό γεωλογικό φαινόμενο του «κρατήρα»), υπάρχουν ευρήματα στο ίδιο το ακρωτήριο. Δεν αναφερθήκαμε ακόμα για την εποποιία της ελιάς στην Γέρα, αλλά θα πρέπει να τονιστεί η ύπαρξη ενός (και μοναδικού) οχυρού* της Μυτιληναίας, σε άμεση οπτική επαφή με το αντίστοιχο στον λόφο της Παναγιάς στην Σκάλα Λουτρών, ίσως για την μετάδοση πληροφορίας, σε σχέση με την είσοδο του κόλπου. Ήταν κτισμένο στην κορυφή του ασβεστολιθικού υψώματος, επάνω από το λιμανάκι του ψαράδικου οικισμού των Πύργων. Κατείχε την θέση μικρού κτίσματος και οι λαξευμένοι, ορθογώνιοι δόμοι του από ιγκνιβρίτη βρίσκονται στο θεμέλιο ή ελεύθεροι στην δυτική πλαγιά του λόφου. Άφθονη κεραμική από κεραμίδια, όστρακα μελαμβαφών και γκρίζων αγγείων, πυθμένες αμφορέων, βρίσκεται διάσπαρτοι στην ανατολική πλαγιά. Οικιστικά λείψανα παρατηρούνται και στους όρμους του Αύλωνα και του Φτελιού.

 

Κάτω από την θάλασσα…

…σε ναυάγια

στο εσωτερικό του κάμπου, τα αρχαία χνάρια…

…και σπίτια σαν αυτά τότε…

…και στους Πύργους…

…το αρχαίο οχυρό…

…με άφθονη κεραμική

 

 

 

 

Τετάρτη, 23 Μαΐου 2018 12:26

Μάρμαρο Κοκότση

Ο κωνικός, τεράστιος βράχος, των 252 μ. δεσπόζει επάνω από τις νότιες, λιόφυτες ακτές και όρμους, το Τάρτι, τα Φαρά, τα Τσίλια, το Τσάφ! Φαίνεται από την Λάρσο, επιβλητικός, ασβεστολιθικός όγκος, με απόκρημνες τις τρεις του πλευρές (Β, Ν και κύρια Δ) και με ομαλή κλίση στην ανατολική του πλευρά! Σ’ αυτή την πλαγιά, από το 1996*, άρχισα να μελετώ ένα προϊστορικό οικισμό, με τις πέτρες των σπιτιών του, να καταλαμβάνουν όλη την ομαλή, ανατολική πλαγιά και την κορυφή επίπεδη, να κλείνεται με λαξευμένους ογκόλιθους, μια μορφή, μικρής ακρόπολης. Η κεραμική άφθονη, από όστρακα χειροποίητων αγγείων, κομμάτια πιθαριών (κύρια νότια της «ακρόπολης») με χαρακτηριστική πλατιά ταινία, λαβές από αγγεία καθημερινής χρήσης (οι γνωστές πεταλόσχημες και λοξές), πόδια τριποδικών χυτρών, λίγους μυλόλιθους και λίθινα εργαλεία (λεπίδες και ξέστρα) από τον χαρακτηριστικό, γαλακτώδη πυριτόλιθο**. Επίσης κελύφη θαλασσινών, για τροφή και κατασκευή διακοσμητικών (το γνωστό στρείδι). Αρκετά κεραμικά από κόκκινο πηλό, ήταν κατασκευασμένα σε τροχό και περασμένα από κόσκινο! Μετά την ανασκαφή στις Χαλατσές, και την αποκάλυψη του μεγάλου Μυκηναϊκού κέντρου, η κεραμική ταυτίστηκε με αρκετές μορφές που αποκαλυφτήκαν στην ανασκαφή, που δείχνουν την πολιτισμική σύνδεση των δύο θέσεων. Αρκετοί πυθμένες αγγείων του οικισμού, ανήκαν στα πασίγνωστα κυάθια***, που κατασκευάζονταν στους κεραμικούς κλιβάνους του παραθαλάσσιου κέντρου. Επίσης, η χαρακτηριστική, δισκοειδής αγνύθα αργαλειού (βρέθηκε κι άλλη σε τοίχο περιβολιού, όπως ο σφραγιδόλιθος, αυτή όμως κοντά στο Βυρσοδεψείο, ίσως στο νότιο άκρο του οικισμού) και τα πιθάρια με την πλατιά ταινία. Ο βράχος του Κοκότση φιλοξενούσε οικισμό της Ύστερης Χαλκοκρατίας, ένα Μυκηναϊκό χωριό, με οχυρωμένη ακρόπολη στην κορυφή. Βέβαια, δεν αποκλείεται προϋπάρχουσα θέση της πρώιμης Χαλκοκρατίας (τα χειροποίητα όστρακα)! Απαιτείται επαναχρονολόγηση για συνύπαρξη και Μυκηναϊκού στρώματος, σε πολλούς από τους Προϊστορικούς οικισμούς του νησιού, με την ύπαρξη των χαρακτηριστικών κεραμικών ευρημάτων (πχ στα Καληώρια Σκουτάρου κα).

Φύσει οχυρός ο Βράχος

δεσπόζει στην περιοχή 

με σπίτια στην ανατολική πλαγιά

και αργασμένους ογκόλιθους

στην «ακρόπολη» της κορφής

αγνύθες και κεραμική

παρόμοια, όπως τα κυάθια, με τις Χαλατσές!

ίσως με πρωιμότερη θέση στον ίδιο βράχο

Πέμπτη, 17 Μαΐου 2018 16:58

Dorcadion triste in Lesvos

Το Dorcadion είναι ένα έντομο κολεόπτερο που ανήκει στην οικογένεια Cerambycidae. Υπάρχουν αρκετά είδη, χωρισμένα σε υποοικογένειες. Το έντομο δεν πετά και έχει τα έλυτρά του ενωμένα. Αυτό έδωσε στα είδη την δυνατότητα να εξελιχθούν σε απομονωμένες περιοχές. Τρέφεται με ρίζες ποωδών και αγρωστωδών φυτών, με κύκλο ενός έτους. Η προνύμφη του ζει στο έδαφος, ενώ το ενήλικο περπατά στο έδαφος. Στην Λέσβο έχουν εντοπιστεί διάφορα είδη, όπως το Megalodorcadion quadrimaculatum nodicorne κα.
Στις 11 Απριλίου 2018, βρήκα σε οικόπεδο του Παππάδου ένα έντομο που αναγνωρίστηκε σαν το είδος Dorcadion (Megalodorcadion) triste, το οποίο θεωρείται ενδημικό της Τουρκίας! (Frivaldszky 1845). Με χαρακτηριστικά του είδους στο γενικό μοντέλο χρώματος ζέβρας, μεγάλες άκανθες στον προθώρακα και στην κνήμη των οπισθίων ποδών. Έτσι είναι η πρώτη αναφορά για εντοπισμό σε άλλη θέση εκτός Τουρκίας και πιστεύω ότι υπήρχε εδώ και δεν είχε εντοπιστεί! Το σκαθάρι το είχα εντοπίσει από το 1965, χωρίς να γνωρίζω το είδος του (συλλογή εντόμων).
This is the first publication of Dorcadion triste, in Lesvos Greece (11/4/18) out of Turkey, in which ,until now, it was endemic.

*Sc.assistant of Environment School Un. of Aegean Mytilene.

Dorcadion triste 

 

Τοποθεσία αναγνώρισης 

Megalodorcadion quadrimaculatum Λιμάνι Παρακοίλων 

Τετάρτη, 16 Μαΐου 2018 18:12

Μυκηναϊκή «Ιερά»*

 

Τα πιο σημαντικά ευρήματα στην περιοχή, βρίσκονται εκεί, στον υπερυψωμένο παραθαλάσσιο χώρο, με τα εξοχικά, στις «Χαλατσές», αφού όλα είναι χτισμένα επάνω σε «μπινιάδες». Μέχρι το 1994, διάσπαρτα στοιχεία, όπως οι δύο οικισμοί της ύστερης Χαλκοκρατίας, στην Θερμή (LAMB 1932 - 35, 1400 - 1200 πΧ) τα Μυκηναϊκά αγγεία, το ξίφος κ.α, οι τρεις τάφοι στα Μάκαρα (cist graves), τα Μυκηναϊκά ευρήματα στα κατώτερα στρώματα της Αιολικής Άντισσας, Πύρρας, Μήθυμνας και Ερεσού, ο πρόσφατος Μυκηναϊκός τάφος στον δρόμο, στα Πηγαδάκια, μιλούσαν, αλλά δεν αποδείκνυαν την μόνιμη Μυκηναϊκή κατοίκηση στο νησί. Το 1994 (έως 2005), σε σωστική ανασκαφή στις Χαλατσές (οικόπεδο Βουσβούνη) άρχισε η αποκάλυψη του μεγάλου παραθαλάσσιου Μυκηναϊκού Κέντρου, σε τρία στρώματα, κάτω από τα μεταγενέστερα ευρήματα. «Τμήμα πολεοδομικά οργανωμένου οικισμού, με τέσσερεις πολύχωρες οικίες, τμήματα πλακόστρωτων δρόμων και δύο κλίβανοι, ο ένας απιόσχημος, μέσα σε πιθανό εργαστήριο». Ειδώλια (Ψ), άγραφη και γραπτή κεραμική, σφοντύλια για το μαλλί, δισκοειδείς αγνύθες των αργαλειών, χρηστικά σκεύη, τριποδικές χύτρες, πιθάρια και τα μικρά «Κυάθια» (Bowls), τα μικρά ποτηράκια του κρασιού, σε μεγάλες ποσότητες. Αυτά που είδε και ο Cook, το 1949, στην όχθη! Τροχήλατη και χειροποίητη κεραμική. Χρονολογήθηκαν από το 1600 - 1200 πΧ! Το 2005, εκατό περίπου μέτρα δυτικότερα, ανασκάπτεται ακόμα ένα Μυκηναϊκό στρώμα, του 1450 πΧ, (οικόπεδο Κουρτεσιώτη). Εδώ έχουμε και οστά από ζώα που έτρωγαν. Έχουμε λοιπόν ένα μεγάλο, παραθαλάσσιο Μυκηναϊκό οικισμό, που εκτείνεται από το Βυρσοδεψείο έως τα Γυάργια (Β - Ν), ενώ δεν είναι γνωστό πόσος χάθηκε στην Θάλασσα και πόσο προχωρούσε στο εσωτερικό (Δ - Α). Η ανεύρεση του σφραγιδολίθου**, σε πλίνθο, ανάμεσα στις δύο θέσεις, μας κάνει να πιστεύουμε στην ύπαρξη κάποιου διοικητικού κέντρου, ίσως στο υψηλότερο, παραθαλάσσιο σημείο. Η ανεύρεση του μεγάλου Κέντρου, που ιδρύθηκε στην αρχή και χάθηκε στο τέλος του Μυκηναϊκού πολιτισμού, δείχνει την συμπαγή κατοίκηση της Λέσβου, κατά την «Ελληνική» περίοδο της «γραμμικής Β» γραφής.

 

*Τα γραφόμενα προέρχονται από την ομιλία της Εφορείας Αρχαιοτήτων στου Ψύρρα, από δημοσίευση της Αρχαιολόγου κας Ρούγγου στο περιοδικό Οβολός τ.8.

**Τον βρήκε ο Βασίλης Κουμαρέλλας, είναι από οφιόλιθο και φέρει Αίγαγρο! Όλα αυτά συμπεριλαμβάνονται στο Ανάτυπο Μυκηναϊκή Λέσβος, που δημοσίευσα στα Αιολικά Χρονικά ,Τόμος ΙΓ, 2011.

 Αρκετά μεγάλος

 ο Μυκηναϊκός οικισμός (Βουσβούνη)

 με ειδώλια

 αγνύθες αργαλειών 

 και τα Κυάθια του κρασιού

 με σφραγιδόλιθους

 έως βαθειά στον κάμπο (Κουρτεσιώτη) 

με οστά ζώων που έτρωγαν!

Τετάρτη, 02 Μαΐου 2018 19:58

Η Προϊστορία στο «Μέτγιου»

Το μικρό Μεσαιωνικό Καστράκι, επάνω σε ένα επιβλητικό, φύσει οχυρό ασβεστολιθικό ύψωμα, βρίσκεται 3 χιλ. δυτικά από το Τάρτι, στην θέση «Μέτγιου», με διέξοδο στην χαράδρα του Ιλεύκου. Τον Αυγ του 2013, η έρευνα εντόπισε όστρακα από χειροποίητα αγγεία, καθώς και από αγγεία τροχού, γκρίζα (Bucchero) που τοποθετούν εδώ επάνω πολύ προγενέστερη εγκατάσταση από το υπάρχον κάστρο. Επιπλέον, ορισμένα τμήματα της οχύρωσης ίσως ανήκουν σ’ αυτή την μακρινή εποχή. Σε σχέση με την Λέσβο έχουμε μια αναφορά του Στέφανου Βυζάντιου που αφορά τον Ελλάνικο: «Μέταον πόλις Λέσβου ην Μετας Τυρρηνός ώκισεν, ως Ελλάνικος». Έτσι μια υπόθεση εργασίας είναι η ύπαρξη μιας οχυρής θέσης των Τυρρηνών, στην απόμακρη αυτή θέση του νησιού, που στήριζε την πειρατική τους δράση στο Αιγαίο. Έτσι, συνδέουμε και αυτή την μοναδική γραμματολογική αναφορά της οχυρής θέσης με το τοπωνύμιο.* Βέβαια όλα αυτά είναι υποθέσεις που ζητάνε επίπονη αρχαιολογική έρευνα! Αποτελούν όμως, μια υπέροχη υπόθεση που σπρώχνει την σκέψη να πετάξει μέσα στο θάμβος των σκοτεινών καιρών. Όπως ανέφερε και ο Γιάννης Κοντής «η έρευνα θα μπορούσε πιθανώς να συνδέσει το τοπωνύμιο Μέτι με την ύπαρξη των Τυρρηνών στην Λέσβο». Η αρχή της έρευνας έδωσε κάποια ευρήματα! Μένει η συνέχεια. Οι Ετρούσκοι, αναφέρονται από το 1600 π.Χ - 400 π.Χ με οχυρωμένες πόλεις, μνημειακούς λαξευτούς τάφους, κεραμική ανάμεσα στην οποία και Bucchero και εξάπλωση ανάμεσα στους ποταμούς Τίβερη και Άρνο. Με ακμή ανάμεσα στο 700 - 500 π.Χ θεωρούνται σαν εισβολείς από την Ανατολή ή και ντόπιας προέλευσης από τον Ιταλικό κορμό. Η πρώτη αποδοχή, τους συνδέει με ευρήματα της Λήμνου, (επιγραφή του πολεμιστή των Καμινίων, επιγραφή σε σφήκα στο υπόστρωμα της Ηφαιστείας στο Ελληνικό πρωτοχαλκιδικό αλφάβητο και μάλλον σε αρχαϊκή Ετρουσκική γλώσσα). Οι Ετρούσκοι, σαν Τυρρηνοί ή Τυρσηνοί από τον 8ο π.Χ αι. θεωρούνται ισχυρή ναυτική δύναμη, που ασκούν πειρατική δράση στο Αιγαίο.

 

Το Ύψωμα του Αϊ-Γιώργη 

στο «Μέτγιου»

με ογκόλιθους

 ίσως πολύ πριν τον Μεσαίωνα 

ίσως των Τυρρηνών ακρόπολη

με την ελιά από τότε

σε λαξευμένα μάρμαρα

3 χιλιόμετρα από το Τάρτι!

*Ανακοίνωση στο «2ο Γεωπολιτικό Συμπόσιο στο Σίγρι», στις 4 - 6 Ιουν. 2015, σε Αγγλική γλώσσα.

 

Βιβλιογραφία:

1.Verlag C. H.Berg. Οι Ετρούσκοι, Μόναχο 1996.

  1. Γιάννης Κοντής: Λέσβος και η Μικρασιατική της περιοχή, Αθήνα 1973.
Σελίδα 2 από 6
FOLLOW US
Copyright © 2017 EmprosNet.gr
Εμπρος Ημερήσια Εφημερίδα Νομού Λέσβου - Καρά Τεπέ - Mυτιλήνη - 81100
Απαγορεύεται η αναπαραγωγή με οποιονδήποτε τρόπο.
Top