FOLLOW US

Παιδείας ο λόγος

Κόρος - Ύβρις - Νέμεσις - Τίσις (Β΄ Μέρος)

Στο Α΄ μέρος του άρθρου δείξαμε πώς λειτουργούσε, σύμφωνα με την κοσμοθεωρία των αρχαίων Ελλήνων, το ηθικό σύστημα κόρος- ύβρις - άτη- νέμεσις - τίσις. Μπορούμε να μελετήσουμε την ηθική παιδεία των αρχαίων θεών και ιδιαίτερα του Δία μελετώντας τον Ησίοδο, τον Σόλωνα και τους τρεις μεγάλους μας τραγικούς ποιητές, τον Αισχύλο, τον Σοφοκλή και τον Ευριπίδη, που συνήθως ερμηνεύουν την πτώση των ηρώων τους μέσα από το σχήμα αυτό. Ο Αριστοτέλης λέει πως ο ήρωας «πίπτει δι’ αμαρτίαν τινά» και η αμαρτία αυτή είναι κατά κανόνα μια διανοητική αστοχία, μια εσφαλμένη κρίση και απόφαση που προκαλείται από επέμβαση του θείου εξαιτίας της ύβρεως του τραγικού ήρωα.

Αλλά τι σχέση έχει το παραπάνω ηθικό σχήμα με τη συμφορά που έπληξε τους κατοίκους της Μάνδρας και της γύρω περιοχής; Ήδη ο κ. Μακρής στο κείμενό του, που έγινε αφορμή για τις σκέψεις αυτές, μίλησε για αλαζονεία και απληστία, για αμετροέπεια και υπέρβαση του μέτρου, στοιχεία που συνθέτουν την ύβρη και οδήγησαν στην ανεπίτρεπτη με ανοχή του επίσημου κράτους, επέμβαση των κατοίκων της περιοχής στο φυσικό περιβάλλον. Βέβαια, θα μπορούσε να πει κανείς πως πολλοί από αυτούς που καταστράφηκαν δεν ήταν πλούσιοι. Δεν ήταν δηλαδή ο κόρος αυτός που οδήγησε στην υβριστική συμπεριφορά τους ανθρώπους. Ήταν απλοί και φτωχοί άνθρωποι που προσπάθησαν να εξασφαλίσουν με τις παράνομες προσχώσεις των ρεμάτων και το μπάζωμα των ποταμών, ένα σπίτι να μείνουν. Αυτό είναι αλήθεια. Όμως η αδικία και η παρανομία δεν κάνουν διάκριση ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς. Χαρακτηρίζουν τις ενέργειες και των φτωχών και των πλουσίων. Στις Παροιμίες (30: 8 κ.) της Παλαιάς Διαθήκης διαβάζουμε: «Πτωχείαν και πλούτον μη δώσης εις εμέ, τρέφε με με αυτάρκη τροφήν, μήποτε χορτασθώ, και σε αρνηθώ και είπω, Τις είναι ο Κύριος;», πράγμα που σημαίνει πως και ο πλούτος και η φτώχεια θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην Ύβρη.

Ο Σόλων σε μια ελεγεία του (1 D) επιζητεί αγαθά και πλούτο, αλλά αυτά που παρέχουν οι μακάριοι θεοί. Στη συνέχεια (στ. 11) μιλά για κείνον τον άλλο πλούτο που ακολουθεί τους ανθρώπους άθελά του, γιατί τον τραβούν κοντά τους οι άδικες πράξεις τους. Και ο Σόλων μιλά για την κατάρα που βαραίνει τα πλούτη αυτού του είδους και με την ευκαιρία προβάλλουν οι λέξεις εκείνες που στενά συνδεδεμένες με την κλασική εποχή, αποτέλεσαν το κέντρο της θρησκευτικο-ηθικής σκέψης των αρχαίων Ελλήνων. Τα λόγια του Σόλωνα θυμίζουν τον Ησίοδο στον πνευματικό και ηθικό κόσμο του οποίου βρισκόμαστε. Αυτός στο έργο του «Έργα και Ημέραι» (στ. 320 κ. ε.), αντιπαραθέτει τα κτήματα που δίνουν οι θεοί σ’ εκείνα που κερδίζονται με τη βία και την απάτη. Εδώ βρίσκονται αντιμέτωπες η κατανόηση των περιορισμών της ανθρώπινης συμπεριφοράς και η παραλογία της ανθρώπινης ελπίδας από τη μια και η βαθιά εμπιστοσύνη σε μια δίκαιη διακυβέρνηση του κόσμου από την άλλη. Και αυτή η αντίθεση είναι σχεδόν πανανθρώπινη και διαχρονική και διατρέχει όλους τους τομείς της ανθρώπινης ζωής. «Αν είσαι πλούσιος και στέκεις ψηλά», λέει ο Tao Te Ching (4ος αι. π.Χ.), αρχίζεις να υπερηφανεύεσαι και εκθέτεις τον εαυτό σου σε αναπόφευκτη καταστροφή», ενώ ο προφήτης Ησαΐας (10: 12 κ. ε.) λέει: «Θέλω παιδεύσει…την αλαζονείαν των υψηλών οφθαλμών αυτού. Διότι λέγει, εν δυνάμει της χειρός μου έκαμον τούτο, και δια της σοφίας μου…».

Οι αρχαίοι πίστευαν πως σε κάθε ανθρώπινη σκέψη, σε κάθε ανθρώπινη ενέργεια, σε κάθε ανθρώπινο λόγο, υπάρχει κάποιο όριο που υπαγορεύει η φρόνηση. Αν ο άνθρωπος ξεπεράσει αυτό το όριο είτε από άγνοια, είτε από απερισκεψία, είτε θεληματικά και σκόπιμα, γίνεται αλαζόνας, παραλογίζεται και πέφτει σε απανωτές συμφορές και στη δυστυχία. Γι’ αυτό και στο Μαντείο των Δελφών υπήρχε γραμμένο το παράγγελμα «Θνητά φρονέειν» και ο Σωκράτης προέτρεπε τον άνθρωπο να θυμάται «θνητός ων», ότι είναι θνητός. Η ύβρις ως παράβαση του μέτρου ήταν θρασύτητα και αναισχυντία, αλαζονεία και ανευλάβεια στην ύπαρξη της ηθικής τάξης, περιφρόνηση του θείου και καταπάτηση των νόμων και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, παράβαση των νόμων της Φύσης και της φυσικής τάξης και ισορροπίας. Και γι’ αυτό προκαλούσε την θεία τιμωρία, «ου γαρ εά φρονέειν μέγα ο θεός άλλον ή εωυτόν» (Ηρόδ. VII 10 c). «Δεν πρέπει», λέει στην ποιητική γλώσσα ο Αισχύλος, «να ψηλώνει πολύ ο νους των θνητών, γιατί όπου λουλουδίζει η ύβρις θα καρπίσει στάχυ συμφοράς, και θερίζει τότε ο άνθρωπος περίσσιο κλάμα» (Πέρσαι, στ. 820-822: Ύβρις γαρ εξανθούσ’ εκάρπωσεν στάχυν//άτης, όθεν πάγκλαυτον εξαμά θέρος). Γιατί, όπως λέει ο Ησίοδος, «η δικαιοσύνη έχει πιο μεγάλη δύναμη από την ύβρη και στο τέλος πάντα νικά» («Έργα και Ημέραι», στ. 217: Δίκη δ’ υπέρ ύβριος ίσχει ες τέλος εξελθούσα).

 

 * Ο κ. Αθανάσιος Φραγκούλης είναι Δρ. Κλασικής Φιλολογίας, Επίτ. Σχολικός Σύμβουλος.

 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΆΡΘΡΑ
FOLLOW US
Copyright © 2017 EmprosNet.gr
Εμπρος Ημερήσια Εφημερίδα Νομού Λέσβου - Καρά Τεπέ - Mυτιλήνη - 81100
Απαγορεύεται η αναπαραγωγή με οποιονδήποτε τρόπο.
Top