Ελευθερία και αναγκαιότητα

04/11/2020 - 11:12

«Ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος, γι’ αυτό και είναι απόλυτα υπεύθυνος, όχι μόνο για τον εαυτό του αλλά και για ολόκληρη την ανθρωπότητα»

Ζαν Πώλ Σαρτρ

Η πανδημία του κορονοϊού, που ανέκοψε -παγκοσμίως- τον ρουν της κοινωνικής και οικονομικής ζωής των ανθρώπων , προκάλεσε, επιπλέον, και δυσεπίλυτα επιστημονικά και πολιτικά προβλήματα που έχουν σχέση με την προστασία της ανθρώπινης υγείας και, ειδικότερα, με τον τρόπο του περιορισμού ή της εξάλειψης των δυσμενών επιπτώσεων της πανδημίας··προβλήματα, τα οποία στο βάθος τους προσεγγίζουν το φιλοσοφικό- κοινωνιολογικό ζήτημα της σχέσης ελευθερίας και αναγκαιότητας.

Η ελευθερία και η αναγκαιότητα είναι έννοιες αντιμαχόμενες και αλληλοαναιρούμενες.

Ο άνθρωπος με την δύναμη της λογικής που είναι προικισμένος από την φύση αγωνίζεται να εξουδετερώσει τις πάσης φύσεως αναγκαιότητες που περιορίζουν την ελευθερία της βούλησής του και τον υποτάσσουν σε έξωθεν δυνάμεις.

Στην Ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού είναι καταγραμμένος ο επικός αγώνας του ανθρώπου να ανεξαρτητοποιηθεί από δουλείες και καταναγκασμούς που επιβάλλουν ανθρώπινες ή φυσικές δυνάμεις και να διευρύνει την ελευθερία του.

Το ζήτημα που απασχόλησε και απασχολεί τους φιλοσόφους, από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας, είναι κατά πόσον ο άνθρωπος μπορεί να είναι ελεύθερος από αναγκαιότητες, πράγματα και καταστάσεις, που δεν είναι δημιουργήματα της δικής του βούλησης και τα οποία προκαλούνται από «έξωθεν δυνάμεις».

Οι Στωικοί φιλόσοφοι πρέσβευαν ότι η ελευθερία στην λήψη των αποφάσεων, που έχουν σχέση με την φυσική αναγκαιότητα, είναι ανέφικτη, ως δέσμια της αιτιοκρατίας που διέπει την φύση, και γι’ αυτό δίδασκαν «ομολογουμένως τη φύσει ζην», δηλαδή, την πλήρη υποταγή στους φυσικούς νόμους.

Σε αντίθεση με τους Στωικούς, οι εκπρόσωποι της φιλοσοφίας του Επίκουρου δίδασκαν ότι ο άνθρωπος μπορεί να περάσει από την μοιρολατρική απάθεια στην ενεργητικότητα, ότι μπορεί να παρεκκλίνει σπάζοντας την αιτιοκρατική αλληλουχία των γεγονότων και να μεταστρέψει την αναγκαιότητα σε επιλογή, προκειμένου να αξιοποιήσει την φυσική πρόκληση ως ευκαιρία για δημιουργία και ευδαιμονία.

Ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, επίσης, πίστευαν στην ελευθερία του ανθρώπου να επιλέγει και να φέρει την ευθύνη για τις όποιες επιλογές του (Αριστοτέλης: «η γαρ προαίρεσις μετά λόγου και διανοίας»).

Σύμφωνα με την νεότερη φιλοσοφία η ελευθερία του ανθρώπου συνυπάρχει μέσα σε ένα αιτιοκρατούμενο σύμπαν και ο άνθρωπος, ως έλλογο όν, είναι ικανός να πράττει ή να μην πράττει, ανάλογα με την θέλησή του.

Ακόμα και Χριστιανοί θεολογούντες αποφαίνονται ότι: « η ανθρώπινη φύση διαθέτει λόγο, νόηση, θέληση και ελευθερία έναντι της αναγκαιότητας που επιβάλλουν οι φυσικοί προκαθορισμοί» (Μάξιμος ο Ομολογητής).

Γενικά, λοιπόν, ο φιλοσοφικός λόγος, στον διαχρονικό προβληματισμό του για την σχέση ελευθερίας και αναγκαιότητας, δεν δέχεται την υποταγή της ανθρώπινης βούλησης στην «ειμαρμένη» ούτε θεωρεί ότι η πορεία του ανθρώπου στην γη και οι πράξεις του έχουν προκαθοριστεί ή καθοδηγούνται από κάποια θεϊκή δύναμη.

Ξεκινώντας από την παραδοχή των παραπάνω φιλοσοφικών θέσεων, μπορούμε να προχωρήσουμε στην ορθολογική αντιμετώπιση και της σύγχρονης πανδημίας του κορονοϊού και στην επιλογή των κατάλληλων μέτρων για την προστασία της ανθρώπινης υγείας.

Κατά πρώτον, πρέπει να δεχτούμε ότι ο ισχυρισμός για την προστασία των «πιστών» από τον Θεό, έναντι του κινδύνου να προσβληθούν από τον κορονοϊό, δεν εδράζεται στην λογική και την επιστήμη ούτε και προκύπτει από κανένα τέτοιο συμβόλαιο με κανέναν θεό.

Δεύτερον, ότι οι ιογενείς ασθένειες και οι πανδημίες δεν αποτελούν «έξωθεν ή άνωθεν» «θεόσταλτα» κακά, αλλά ότι είναι αποτελέσματα κάποιων αιτίων, τα οποία βρίσκονται εντός της γήινης φυσικής πραγματικότητας και έχουν σχέση με τον βαθμό που ο άνθρωπος αξιοποιεί την δύναμη της λογικής του για την διερεύνηση των φυσικών φαινομένων και τον τρόπο που εκμεταλλεύεται τα αγαθά της Φύσης.

Τρίτον, ότι τα μέτρα που λαμβάνονται, στην Ελλάδα και διεθνώς, για τον έλεγχο και την εξάλειψη των δυσμενών επιπτώσεων της πανδημίας, όχι μόνον δεν καταργούν τα ατομικά δικαιώματα των ανθρώπων στην ελευθερία, αλλά, αντιθέτως, επιβεβαιώνουν την δύναμη της ελεύθερης βούλησης του ανθρώπου να αυτοπεριορίζεται, ως προς τον τρόπο της κοινωνικής ζωής του, προκειμένου να διασφαλίσει, μακροπρόθεσμα, τα αγαθά της ελεύθερης ζωής.

Και το τελικό συμπέρασμα: ενώ η επιστήμη στην εποχή μας προχωρεί ακάθεκτη στην επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης, υπάρχει ένα ποσοστό συνανθρώπων μας που παρουσιάζει συμπτώματα σοβαρής ανεπάρκειας της φυσικής ανθρώπινης νοημοσύνης· και, δυστυχώς, μεταξύ των απλών ανθρώπων υπάρχουν και κάποιοι πολιτικοί ηγέτες, τύπου Τραμπ, Ερντογάν, που υιοθετούν αντιεπιστημονικές θεωρίες, καλλιεργούν το μίσος και τον φανατισμό, υπονομεύουν κάθε προσπάθεια για την κατίσχυση της λογικής, της δικαιοσύνης και της αρμονικής συμβίωσης στο εσωτερικό των κοινωνιών και μεταξύ των λαών.

Γι’ αυτό, εκτός από την ταχεία παρασκευή του εμβολίου για την αντιμετώπιση της πανδημίας, είναι επείγουσα ανάγκη για την ανθρωπότητα να επανασυνδεθεί με τις αρχές και τις αξίες του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, να ξαναβάλει τη λογική και την επιστήμη, τη δικαιοσύνη, την ισότητα και την αδελφοσύνη στο επίκεντρο της κοινωνικής και της πολιτικής μας ζωής.

Γενική Ροή Ειδήσεων

PROUDLY POWERED BY CJ web | Copyright © 2017 {emprosnet.gr}
Made with love and a lot of coffee by CJ web, Creative web Journey