Η εξάρτηση της ομάδας από την ηγεσία είναι ένα φαινόμενο που δημιουργεί αίσθημα ασφάλειας και ψευδούς προστασίας, καθώς τα μέλη της ομάδας εκχωρούν στον ηγέτη το δικαίωμα του απόλυτου ελέγχου της κατάστασης ενώ τα ίδια διατηρούν μια παθητική στάση. Φιλόδοξοι ηγέτες που «κολακεύονται» από την εξάρτηση των μελών, τείνουν να την ενισχύουν, ικανοποιώντας το ναρκισσισμό τους όπως και τις ναρκισσιστικές τάσεις των άλλων μελών.

Ο ναρκισσισμός του συστήματος αναπαράγεται μέσα από ένα παθολογικό μηχανισμό που κάνει τα μέλη, όπως και τον ηγέτη, να αισθάνονται το κέντρο του συστήματος, να αναζητούν μαγικές λύσεις και να καλλιεργούν μη ρεαλιστικές προσδοκίες μεγαλομανίας. Σε αυτό όμως το σύστημα αναβιώνει ο φθόνος, που όταν είναι ακραίος, απειλεί τις σχέσεις των ανθρώπων και τη λειτουργία των οργανισμών με διάλυση, ενώ παράλληλα εμφανίζεται μια ομαδική πόλωση, διεργασία κατά την οποία η συζήτηση στις ομάδες τείνει να ενισχύει τις πιο ακραίες θέσεις.

Αντίθετα στους δημοκρατικούς οργανισμούς, η κοινωνική απόσταση μεταξύ του ηγέτη και των υφισταμένων είναι μικρή και οι διαχωριστικές γραμμές δυσδιάκριτες. Η δημοκρατική ηγεσία επιτρέπει στην ομάδα να καθορίσει την πολιτική, να βρει εναλλακτικές λύσεις, ενθαρρύνει τη συνεργασία και την ανάληψη πρωτοβουλιών, επαινεί ή ασκεί κριτική με βάση αντικειμενικά κριτήρια. Τα άτομα ως μέλη του οργανισμού, καλούνται να κατανοήσουν τη στάση και τη συμπεριφορά τους αλλά και να συνεισφέρουν στη διεργασία της αλλαγής, έχοντας κατακτήσει ένα ποιοτικά καλύτερο επίπεδο διαχείρισης της πολυπλοκότητας.

Η μετάβαση στην αλλαγή αποτελεί μια ψυχοκοινωνική διεργασία η οποία λειτουργεί τόσο στο «κοινωνικό επίπεδο» επηρεάζοντας την κουλτούρα, όσο και στο «ψυχικό επίπεδο» επιδρώντας στους φόβους, στο άγχος και στην ανάπτυξη των μηχανισμών άμυνας. Οι αντιστάσεις στην αλλαγή αν δεν γίνουν αντικείμενο επεξεργασίας, μπορεί να οδηγήσουν σε εσωστρέφεια, παθογένεια και σε άρνηση αντιμετώπισης των πραγματικών προβλημάτων των ατόμων και των ομάδων.

Η άρνηση μετάβασης από το φαντασιακό στο πραγματικό επίπεδο, μπορεί να λειτουργεί ανακουφιστικά για μια περίοδο, ωστόσο οδηγεί σε αδιέξοδο εκείνους που επιλέγουν να κλείσουν τα μάτια προκειμένου να αποφύγουν μια επώδυνη διεργασία που είναι η αλλαγή.

Ιδιαιτέρως στο σημερινό ασταθές περιβάλλον της ακραίας κοινωνικής, οικονομικής και ανθρωπιστικής κρίσης, με τα αυξανόμενα φαινόμενα κατάρρευσης των παλαιών συστημάτων ακόμη και στο πολιτικό επίπεδο και ανάδειξης νέων μοντέλων οργάνωσης, ηγεσίας και συμπεριφοράς, η μετάβαση στην αλλαγή μοιάζει μονόδρομος. Η αλλαγή μέσα από καινοτόμες παρεμβάσεις και ως αποτέλεσμα μιας συνεργατικής και δημοκρατικής διεργασίας μάθησης, θα συμβάλει στην εξέλιξη και την ανάπτυξη των ατόμων, των ομάδων και των οργανισμών, στη δημιουργία κλίματος εμπιστοσύνης και στην καθιέρωση δημοκρατικών διαδικασιών και θεσμών που θα ενισχύσουν τη δημοκρατική λειτουργία τους.

 

Χαράλαμπος Παυλόπουλος και Άννα Τσιμπουκλή, «Δυναμική των ομάδων και αλλαγή στους οργανισμούς». Εκδόσεις Τόπος 2016.