«Η αλλαγή πρέπει να είναι μια αλλαγή στην ατμόσφαιρα της κουλτούρας…

Η αλλαγή στην κουλτούρα προϋποθέτει αλλαγή τρόπου ηγεσίας σε κάθε στάδιο της ζωής…».

Kurt Lewin

 

Στη σύγχρονη εποχή, ο δημοκρατικός τύπος ηγεσίας είναι αυτός που θα μπορούσε να κυριαρχεί στις ομάδες, στους οργανισμούς και στα ευρύτερα πολιτικά και κοινωνικά συστήματα με την προσδοκία ότι θα υπάρξουν ουσιαστικές αλλαγές μέσα από ένα δημοκρατικό μοντέλο διακυβέρνησης. Ωστόσο, αυτό το μοντέλο διακυβέρνησης σπάνια συναντάται στις μέρες μας, όπου η κυρίαρχη τάση είναι η επικράτηση ενός αυταρχικού μοντέλου επιβολής των αλλαγών, συχνά επώδυνων για τους πολλούς και ωφέλιμων για τους λίγους.

Η λειτουργία των ομάδων, των οργανισμών και των ευρύτερων συστημάτων, στη βάση ενός μοντέλου δημοκρατικής συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων και αποδοχής μέρους της κοινής ευθύνης, μπορεί να οδηγήσει στην αλλαγή. Κάθε οργανισμός χρειάζεται να επιτρέπει στα μέλη του, ένα πεδίο ελεύθερων κινήσεων χωρίς να απαιτεί από αυτά να αφομοιώσουν πλήρως τους στόχους, τους κανόνες και τον τρόπο ζωής του.

Εξάλλου, η δημοκρατία, η αλληλεγγύη και η κοινωνική αλλαγή αποτελούν μία δυναμική διεργασία που σε συνθήκες προσωπικής, ομαδικής ή κοινωνικής κρίσης, διαταράσσεται με την εμφάνιση φαινομένων παλινδρόμησης σε αυταρχικά συστήματα. Η παλινδρόμηση στον αυταρχισμό συνοδεύεται από παλινδρόμηση των συναισθημάτων και από την εμφάνιση του φαινομένου της αντι-ομάδας, που αποτελεί μια καταστροφική διεργασία, η οποία απειλεί την εξέλιξη των ομάδων και των οργανισμών, ενώ υπό ορισμένες συνθήκες μπορεί να κυριαρχήσει και να οδηγήσει ακόμη και σε διάλυση.

Σε συνθήκες κρίσης, στις ομάδες, τους οργανισμούς και στα ευρύτερα συστήματα, παρατηρείται, από τη μία πλευρά, η κατασκευή καθησυχαστικών ιστοριών προς αποφυγή ή απόκρυψη μιας οδυνηρής πραγματικότητας που μπορεί να οδηγήσει σε ψυχική ή φυσική κατάρρευση και, από την άλλη, η κατασκευή ιστοριών τρόμου που ενισχύουν το φόβο και την απάθεια. Στην κατασκευή των δύο αυτών σεναρίων, χρησιμοποιούνται τα ζωτικά ψεύδη που διαστρεβλώνουν την πραγματικότητα, δίνοντας μεγάλη διάσταση σε ασήμαντα γεγονότα και υποτιμώντας τα σημαντικά, προκειμένου να διατηρηθεί η ασφάλεια και η εικόνα ενός «υπέροχου» εαυτού που δεν κινδυνεύει από το φόβο της κατάρρευσης.

Τα ζωτικά ψεύδη, δηλαδή η παραποίηση της πραγματικότητας και η αυταπάτη, μπορεί να οφείλονται σε αρκετούς παράγοντες. Για παράδειγμα, η άρνηση της πραγματικότητας και η άρνηση της άρνησης της πραγματικότητας, ενισχύουν την αυταπάτη και μπορεί να οδηγήσουν μέσα από ελέγξιμες ψυχοκοινωνικές διεργασίες, ακόμη και σε «μη ηθικές» αποφάσεις στην προσπάθεια για αυτοσυντήρηση δηλαδή στην προσπάθεια αποφυγής του φόβου κατάρρευσης. Ορισμένες ομάδες και ευρύτερα συστήματα, λειτουργώντας σε απομόνωση από το εξωτερικό περιβάλλον και προκειμένου να καλύψουν οντολογικές ανασφάλειες, τείνουν να καταπνίγουν κάθε διαφορετική πρόταση ή κριτική που θα μπορούσε να ασκηθεί και η οποία αμφισβητεί την ηθική και ιδεολογική τους υπόσταση, ή τις αποφάσεις της ηγεσίας από την οποία εξαρτώνται.

Μέρος της διεργασίας αυτής είναι η κατασκευή «αποδιοπομπαίων τράγων». Μέσα από το μηχανισμό της εσωτερικευμένης καταπίεσης, τα άτομα ή οι ομάδες που χαρακτηρίζονται ως αποδιοπομπαίοι τράγοι, καταλήγουν να αποδέχονται τον χαρακτηρισμό καθώς έχουν οικειοποιηθεί τη στρεβλή εικόνα και τα στερεότυπα που χτίζουν οι άλλοι για αυτούς.

 

Χαράλαμπος Παυλόπουλος και Άννα Τσιμπουκλή, «Δυναμική των ομάδων και αλλαγή στους οργανισμούς», Εκδόσεις «Τόπος», 2016.