Κρίνω σκόπιμο να διακόψω προσωρινά τη σειρά των σημειωμάτων μου για την Ιστορία της Λέσβου, για να παρουσιάσω τις σκέψεις μου για ένα βιβλίο που πολύ ήθελα να διαβάσω και αυτό έγινε μόλις τις τελευταίες ημέρες. Πρόκειται για το βιβλίο του Νίκου Σταυρίδη - Νικολαΐδη «Η Ιστορία της Πέτρας», που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Μύθος» το 2013.

(Το ίδιο έκανα και για το βιβλίο για την «Ιστορία του Σιγρίου», που έγραψε ο Ιωάννης Τσίκνας, καθώς και τα «Γλυπτά της Λέσβου» του Προκόπη Παπάλα).

Με χαρά διαπιστώνω ότι τα τελευταία χρόνια γράφονται από Λεσβίους συγγραφείς βιβλία τοπικής ιστορίας, τα οποία παρουσιάζουν έναν ευρύτερο προβληματισμό, δηλαδή δεν περιορίζονται στην αναπαραγωγή στοιχείων για τη Μυτιλήνη και τα χωριά της, αλλά επιχειρούν -καμμιά φορά και εν αγνοία των συγγραφέων τους- να συνδεθούν με τη μεγάλη ιστορία.

Ένα τέτοιο βιβλίο είναι, λοιπόν, και το πόνημα του Νίκου Σταυρίδη - Νικολαΐδη για ένα χωριό της βόρειας Λέσβου, την Πέτρα. Σπεύδω αμέσως να δηλώσω ότι ο συγγραφέας του βιβλίου -απόφοιτος του Ιστορικού και Αρχαιολογικού Τμήματος του Πανεπιστημίου Αθηνών και καθηγητής στη μέση εκπαίδευση- έχει βαθειά γνώση του θέματος και τον ανάλογο ιστορικό προβληματισμό. Άλλωστε, τον προβληματισμό αυτόν ακριβώς αποδεσμεύει και το βιβλίο του.

Όμως, ας δούμε από κοντά τις αρετές που παρουσιάζει, κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο αυτό. Αρχικά πρέπει να επισημάνω ότι ο αναγνώστης στο βιβλίο αυτό θα ικανοποιήσει την περιέργεια και τις ζητήσεις του σε σχέση με την «κλασσική» τοπική ιστορία: δηλαδή την εμφάνιση και εξέλιξη του οικισμού, τις εκκλησίες του, την Παναγία του, το φυσικό περιβάλλον, τα παραγωγικά στοιχεία του (ελαιοτριβεία, σαπουνοποιία κ.τ.λ.), τα ιστορικά στοιχεία του κατά τη βυζαντινή και οθωμανική περίοδο και κάθε τι που έχει σχέση με αυτά.

Όλα αυτά είναι πολύ καλά και πολύ σημαντικά. Καλά δουλεμένα από το συγγραφέα και άρτια μεταφερμένα στο χαρτί, ώστε να αποτελούν μια καλή αφήγηση για το κεφαλοχώρι της Πέτρας.
Ωστόσο, πέρα από αυτά, θα σταθώ σε δύο κεντρικά σημεία, τα οποία, σύμφωνα με τη δική μου ανάγνωση, καθιστούν το βιβλίο του Νίκου Σταυρίδη ένα βιβλίο που υπερβαίνει την τοπική ιστορία, μολονότι αφορμάται από αυτήν.

Το πρώτο είναι η αποτύπωση του οικιστικού πλέγματος της Πέτρας. Ο συγγραφέας είχε τη δυνατότητα και βέβαια την επιστημονική ιδέα, αλλά και την αρχειακή διαθεσιμότητα, να αποτυπώσει και να παρακολουθήσει την ιστορική εξέλιξη των σπουδαιοτέρων κτισμάτων του χωριού. Να τα εντοπίσει στο χώρο, να αναδείξει την ιδιότητά τους, να αναζητήσει τους ιδιοκτήτες τους στο χρόνο.

Στη σύλληψη αυτή έχουμε τη δυνατότητα να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη και την πορεία του οικισμού κατά τους δύο τελευταίους αιώνες μέσα από τους άφωνους, αλλά και τόσο εύγλωττους μάρτυρες, που είναι τα κτήρια, τα σπίτια, τα καταστήματα, τα βιομηχανικά καταλύματα.

Το δεύτερο σημαντικό στοιχείο -πάντα κατά τη γνώμη μου- είναι οι συγγενικές συνάφειες μεταξύ των κεντρικών οικογενειών της Πέτρας. Με άλλα λόγια, ο Νίκος Σταυρίδης είχε την επιστημονική ετοιμότητα να αποκαταστήσει τα οικογενειακά δίκτυα και την αναπαραγωγή τους μέσω των επιγαμιών και έτσι η Πέτρα του 19ου και του 20ού αιώνα αναδύεται μέσα από τους ανθρώπους και τα κτήριά τους.

Αυτά τα δύο στοιχεία, λοιπόν, μαζί με τη διαπίστωση μιας αστικοποίησης σε ένα χωριό της βόρειας Λέσβου, η οποία βασίζεται σε αυτά τα στοιχεία και στο γεγονός ότι η κοινότητα επικοινωνεί -καθώς διαθέτει την άμεση έξοδο προς τη θάλασσα- με τον εκτός του νησιού κόσμο, πιστεύω ότι αποτυπώνουν τη διάθεση του συγγραφέα να επικοινωνήσει η τοπική ιστορία με τη μεγάλη ιστορία, πράγμα πολύ σημαντικό για έργα του είδους αυτού.

Ο συγγραφέας δηλώνει ότι πρόκειται για τον πρώτο τόμο της ιστορίας της Πέτρας. Κατά συνέπεια θα περιμένουμε με ανυπομονησία και ενδιαφέρον και το δεύτερο, για να σχολιάσουμε συνολικά το έργο.

Σπεύδω, ωστόσο, καταλήγοντας, να κάνω μια υπόδειξη: ο συγγραφέας να εφοδιάσει το βιβλίο με ένα καλό ευρετήριο, για να διευκολύνει τις αναζητήσεις των χρηστών ενός τόσου σημαντικού έργου της Λεσβιακής Γραμματείας.