Στην ερώτηση αν θα υπήρχαν τα «οικονομικά θαύματα» του σύγχρονου δυτικού κόσμου χωρίς τη χρήση των εργαλείων της μετανάστευσης και της προσφυγιάς, η απάντηση είναι προφανής για όλους. Όπως προφανής είναι και η πολιτική διάσταση του φαινομένου, στον τομέα της γεωστρατηγικής και γεωπολιτικής, στο να καθορίζει σφαίρες επιρροής ή στην κατασκευή και χάραξη νέων συνόρων.

Στον τομέα της οικονομίας χρειάζεται να ρίξουμε μια ματιά στο μέγεθος του εργατικού δυναμικού που απασχολούνταν στις φάμπρικες και στις φυτείες, για να γίνει αντιληπτή η έκταση της... συνεισφοράς τους στην «ανάπτυξη»! Στον καπιταλισμό, ο μετακινούμενος εργάτης λαμβάνει το χαρακτηρισμό του μετανάστη, ενώ σε προγενέστερες μορφές πολιτικής και οικονομικής δομής ονομαζόταν ή άποικος ή σκλάβος. Σκοπός αυτών των μετακινήσεων ήταν η απομύζηση των τοπικών υλών και εδαφών για την περαιτέρω ισχυροποίηση των εκάστοτε πολιτικών και οικονομικών κυρίαρχων!

Όμως, η μετακίνηση υπήρξε πάντα παρούσα για το ανθρώπινο είδος, σε μικρή ή μεγαλύτερη έκταση, λόγω κλιματικών, περιβαλλοντικών και κυρίως βιοποριστικών συνθηκών. Η εξέλιξή μας συνδέεται θεμελιακά με την πράξη της μετανάστευσης, της μετακίνησης από τον έναν τόπο στον άλλο και της προσαρμογής στο νέο περιβάλλον. Στην πορεία της ανθρώπινης ιστορίας, τα εξημερωμένα ζώα και φυτά βρίσκονται εκεί όπου υπάρχουν σήμερα, επειδή κάποιες ομάδες ανθρώπων μετανάστευσαν μαζί τους κάποια στιγμή στο παρελθόν. Αλλά σημαντικές ομάδες ανθρώπων δεν μετακινήθηκαν ή δεν μετακινούνται, παρ’ όλο που οι συνθήκες είναι δυσκολότερες από τις μέσες καταστάσεις. Οι Εσκιμώοι στις πολικές περιοχές, οι Βεδουίνοι των ερήμων σε Αφρική και αλλού επιδεικνύουν μια αξιοθαύμαστη ικανότητα να αντιμετωπίζουν και να προσαρμόζονται κατάλληλα.

Οπότε δεν μπορούμε να θεωρήσουμε τη μετακίνηση πληθυσμών ως μια «εγγενή ή έμφυτη προδιάθεση του ανθρώπου», αλλά μια διαδικασία που διαθέτει πολλά και διαφορετικά σημεία εκκίνησης. Πολλοί παράγοντες επιδρούν στον καθορισμό της απόφασης για μετακίνηση. Στις προηγούμενες χιλιετίες αλλά και εκατονταετίες κινούνταν γύρω από τον πυρήνα της εξασφάλισης ή μετατόπισης του τρόπου εξασφάλισης τροφής. Είναι γνωστή η μετακίνηση ολόκληρων χωριών κατόπιν συλλογικής απόφασης και επιλογής από τους κατοίκους ορεινών κοινοτήτων σε πεδινά ή λιγότερο ορεινά μέρη στον ελλαδικό και βαλκανικό χώρο, για λόγους μεταστροφής ασχολίας από κτηνοτρόφους σε γεωργούς κ.λπ.

Το ζήτημα της μετακίνησης πληθυσμών περιλαμβάνει πολλές και διαφορετικές περιπτώσεις, συχνά αντιφατικές και αντίρροπες μεταξύ τους. Άλλες είναι βίαιες και εκφοβιστικές, ενώ άλλες από επιλογή αναγκαίες ή απαραίτητες. Έτσι, η σαφής διάκριση μεταξύ πρόσφυγα και μετανάστη συχνά τέμνεται εννοιολογικά και από τις δύο πλευρές...

Σήμερα, η επισφάλεια κρίνεται ως κυρίαρχη πολιτική αξία για το δυτικό ευρωπαϊκό κατεστημένο και οι πρόσφυγες και μετανάστες τα «ξένα σώματά» του. Στις χώρες από όπου προέρχονται οι πρόσφυγες διενεργείται η επαναχάραξη και αναδιάταξη των συνόρων. Στις χώρες που επιθυμούν να διασχίσουν, ως ένα μεγάλο καραβάνι, τα σύνορα και οι φράχτες ορθώνονται όλο και ψηλότερα, θέλοντας να εμφανίσουν την απόλυτη ανελαστική σταθερότητα των συνόρων τους! Τα καραβάνια από την Ανατολή ενίοτε μετέφεραν εμπορεύματα και ενίοτε πρόσφυγες, ξεκίνησαν με τον «εμπορικό δρόμο του μεταξιού» για να οδηγηθούμε στα πρόσφατα προσφυγικά. Όχι άδικα, ο εικοστός αιώνας χαρακτηρίστηκε από το BBC ως «αιώνας των προσφύγων»!

Οι μεγάλης κλίμακας μετακινήσεις του εικοστού και εικοστού πρώτου αιώνα συνδέονται με την ανακήρυξη της κυριαρχίας της αγοράς ως καθοριστικού παράγοντα και την εμβάθυνση της ανισότητας ανάμεσα σε περιοχές, έθνη-κράτη και κοινωνικά στρώματα. Ο πολλαπλασιασμός της επισφάλειας αποτελεί συστατικό στοιχείο του επονομαζόμενου σύγχρονου νεοφιλελεύθερου κράτους. Στο πεδίο της μεταναστευτικής πολιτικής, διαχρονική είναι η έμφαση στον προσωρινό χαρακτήρα της μετανάστευσης σε βάρος της ιδιότητας του πολίτη, με όρους κρατικής-πολιτικής διαχείρισης, που επιφυλάσσεται για το γηγενή πληθυσμό.

Επιπλέον, με τη μελέτη της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής μεταναστευτικής ιστορίας, γίνεται σαφές ότι σε συνθήκες σχετικής ευημερίας και ανάγκης για «φτηνά εργατικά χέρια», έτοιμα να αναλάβουν χειρωνακτικές και βρόμικες δουλειές, οι συνοριακοί έλεγχοι χαλαρώνουν και οι εξαιρέσεις για προσωρινούς μετανάστες ειδικών κατηγοριών αυξάνονται. Αντίθετα, σε συνθήκες κοινωνικής, οικονομικής κρίσης, η μετανάστευση έρχεται δυναμικά στο προσκήνιο ως εθνικό ή ευρωπαϊκό πρόβλημα, οι έλεγχοι στα μεταναστευτικά περάσματα εντείνονται, τα τείχη ορθώνονται και οι «επιχειρήσεις-σκούπα» αυξάνονται. Σε αυτές τις συνθήκες, οι αυστηρές μεταναστευτικές πολιτικές συμβάλλουν στην περαιτέρω αστυνόμευση της δημόσιας ζωής και εμπεδώνουν την καταστολή των λεγόμενων «δικαιωμάτων του ανθρώπου»... Μέσα από το μετακινούμενο λάκκο των λεόντων,

...ο Δανιήλ.