FOLLOW US
Νίκος Μοσχόπουλος

Νίκος Μοσχόπουλος

E-mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

Με αφορμή τη συζήτηση που έγινε τις τελευταίες μέρες για τη νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου και τις δηλώσεις κάποιων «ειδικών», που παρουσιάζουν προσωπικές τους απόψεις ως επιστημονικές αλήθειες, θα κάνω μια μικρή ιστορική αναδρομή σε ένα διακριτό, αλλά παρεμφερές θέμα: την οπτική της ψυχιατρικής για την ομοφυλοφιλία.

Ο όρος «ομοφυλόφιλος» έγινε δημοφιλής στα τέλη του 19ου αιώνα μέσω ενός ψυχιάτρου, του Γερμανού Richard von Krafft-Ebing. Μέχρι τότε κυριαρχούσε ο όρος «σοδομίτης», ο οποίος είχε μια ηθική χροιά, περίπου σαν να χαρακτηρίζονταν κάποιος ως «μέθυσος» ή «χαρτοπαίκτης», στηριζόταν όμως αμιγώς στη συμπεριφορά. Αντίθετα, ο «ομοφυλόφιλος» ήταν μια ιατρική κατάσταση, μια ασθένεια που θα έπρεπε είτε να θεραπευτεί, είτε να διωχθεί ποινικά. Επρόκειτο για έναν ιατρικό όρο, επιστημονικοφανή, που όμως εμπεριείχε όλες τις προκαταλήψεις της εποχής γύρω από το θέμα.

Οι κοινωνικές αυτές προκαταλήψεις άργησαν πολύ να αλλάξουν. Παρότι ο πατέρας της ψυχανάλυσης Sigmund Freud είχε ήδη επισημάνει από το 1935 ότι η ομοφυλοφιλία δεν είναι ασθένεια, ούτε χρειάζεται θεραπεία, τις δεκαετίες του '50 και του '60, διάφορες μορφές «θεραπείας» της ομοφυλοφιλίας εφαρμόστηκαν από την ιατρική κοινότητα. Ορισμένες μάλιστα από αυτές ήταν εξευτελιστικές και επιβλαβείς για την υγεία, όπως η «θεραπεία αποστροφής» με ηλεκτροσόκ.

Στο ετήσιο συνέδριο της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας το 1972 συμμετείχε και ένας ασυνήθιστος ομιλητής. Φορώντας μια αστεία λαστιχένια μάσκα για να διαφυλάξει την ανωνυμία του, ο επονομαζόμενος ως «Dr. Henry Anonymous» (φώτο) παρουσιάστηκε ως ομοφυλόφιλος ψυχίατρος. Μιλώντας για τον κοινωνικό αποκλεισμό που είχε δεχτεί εξαιτίας του σεξουαλικού του προσανατολισμού, υποστήριξε την άμεση κατάργηση της ομοφυλοφιλίας από τη λίστα των ψυχικών διαταραχών.

Η ιδιαίτερη ομιλία του John Fryer, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, πυροδότησε μια σειρά έντονων συζητήσεων και αντιπαραθέσεων. Τελικά, σε ψηφοφορία της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας το 1973 αποφασίστηκε η κατάργηση της ομοφυλοφιλίας από τη λίστα των ψυχικών διαταραχών. Στην πραγματικότητα όμως καταργήθηκε οριστικά το 1987 από το αμερικάνικο ταξινομικό σύστημα DSM-III-R και το 1992 από το ICD-10 του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, ενώ υπάρχουν χώρες που ακόμα ταξινομούν την ομοφυλοφιλία στις ψυχικές διαταραχές, όπως η Ινδονησία.

Παρατηρούμε ότι η οπτική της ψυχιατρικής κοινότητας διαμορφώνεται από τις κοινωνικές αντιλήψεις που επικρατούν σε έναν δεδομένο τόπο και χρόνο, δεν είναι καθόλου σταθερή, αλλά μεταβαλλόμενη. Σε αρκετές περιπτώσεις, όπως στην προαναφερόμενη, ο ψυχιατρικός λόγος δεν διατήρησε την απαραίτητη επιστημονική ουδετερότητα, υποστηρίζοντας πολιτικές και κοινωνικές σκοπιμότητες. Αυτό αποτελεί ξεκάθαρη παρανόηση, καθώς οι γιατροί δεν είναι ούτε νομοθέτες, ούτε κριτές.

Ας περάσουμε τώρα και στο επίκαιρο θέμα της ταυτότητας φύλου (που δεν πρέπει να συγχέεται με την ομοφυλοφιλία). Με το προηγούμενο νομικό πλαίσιο, η υποχρεωτική εξέταση από ψυχίατρο όλων των τρανς ατόμων που ήθελαν να αλλάξουν τα στοιχεία τους, τα θεωρούσε ανεπίσημα ως ψυχικά διαταραγμένα, όπως παλιότερα θεωρούνταν «επίσημα» οι ομοφυλόφιλοι. Η πρόσφατη ανακοίνωση της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας είναι λοιπόν προς τη σωστή κατεύθυνση, καθώς συμφωνεί με την απο-ιατρικοποίηση της διαδικασίας αυτής και την ανάθεση της εκτίμησης των αιτημάτων αποκλειστικά σε δικαστές. Θα κλείσω με τη φράση ενός δασκάλου μου, ελαφρώς τροποποιημένη: η ψυχιατρική οφείλει να είναι σεμνή και να περιορίζεται στα του οίκου της, δηλαδή την ανακούφιση του ανθρώπου που υποφέρει. Τίποτα περισσότερο και τίποτα λιγότερο.

 

Λέγεται από πολλούς ότι ο 21ος αιώνας θα είναι ο αιώνας της κατάθλιψης. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ανακοίνωσε ότι η κατάθλιψη αποτελεί πλέον την πρώτη αιτία πρόκλησης αναπηρίας παγκοσμίως, δημιουργείται λοιπόν η εντύπωση ότι κάποιου είδους «επιδημία» εξαπλώνεται σε όλο τον κόσμο, όπως στο παρελθόν η πανούκλα και η χολέρα. Είναι όμως έτσι τα πράγματα; Τι είναι πρώτα απ’ όλα αυτή η κατάθλιψη;

Σύμφωνα με τα σύγχρονα ταξινομικά συστήματα (ICD-10, DSM-5), ως κατάθλιψη ορίζεται η παρουσία «καταθλιπτικής» διάθεσης ή απώλειας του ενδιαφέροντος και της ευχαρίστησης για μια περίοδο 2 εβδομάδων. Θα πρέπει να συνοδεύεται επίσης από κάποια συμπτώματα, όπως η αϋπνία, η απώλεια βάρους, η μείωση της ενέργειας, η αναποφασιστικότητα. Είναι προφανές ότι η περιγραφή είναι αρκετά γενική, μπορεί να συμπεριλάβει μεγάλο αριθμό ανόμοιων μεταξύ τους καταστάσεων, ενώ δεν είναι δυνατόν να αποφύγει το «αναγκαίο κακό» όλων των διαγνώσεων της ψυχιατρικής, ότι εξαρτάται από την υποκειμενική παρατήρηση, κυρίως του ψυχιάτρου. Πολλές φορές δεν είναι καθόλου εύκολο να διακρίνουμε αν η διάθεση κάποιου είναι «καταθλιπτική» ή απλώς «πεσμένη».

Η σύγχρονη ιατρική και η ψυχιατρική ειδικότερα έχουν πολλές φορές δεχτεί κριτικές ότι επηρεάζονται από τις μεγάλες φαρμακευτικές εταιρείες, των οποίων το συμφέρον είναι να πουλήσουν περισσότερα φάρμακα, σε μεγαλύτερες ποσότητες, σε πιο πολλούς ανθρώπους. Παρότι δεν πρέπει να υποτιμούμε καθόλου τη συνεισφορά της επιστήμης στη βελτίωση της ποιότητας ζωής της ανθρωπότητας, είναι σημαντικό να αναζητούμε την αλήθεια πίσω από τέτοιες κριτικές.

Όπως υποστηρίζει ο Αμερικανός καθηγητής ψυχιατρικής Frances Allen, ο οποίος ήταν υπεύθυνος για τη συγγραφή της προηγούμενης έκδοσης του Διαγνωστικού και Στατιστικού Εγχειριδίου Ψυχικών Διαταραχών (DSM-IV), τα χαλαρά κριτήρια διάγνωσης έχουν οδηγήσει σε μια ψευδή επιδημία «Μείζονος Καταθλιπτικής Διαταραχής», η οποία συχνά δεν είναι στην πραγματικότητα «μείζονα», δεν είναι στην πραγματικότητα «καταθλιπτική», δεν είναι στην πραγματικότητα «διαταραχή». Σύμφωνα με τον ίδιο, η θλίψη δεν είναι συνώνυμη με την ασθένεια, ενώ η δυνατότητά μας να νιώσουμε συναισθηματικό πόνο μάς οδηγεί στο να προσαρμοζόμαστε καλύτερα σε νέες συνθήκες. Δεν (πρέπει να) υπάρχει μία διάγνωση για κάθε πρόβλημα, ούτε ένα χάπι για κάθε αναποδιά.

Βασιζόμενοι μόνο στα στατιστικά στοιχεία λοιπόν είναι δύσκολο να αποφανθούμε αν έχουν όντως αυξηθεί τα άτομα που είναι θλιμμένα σε σχέση με το παρελθόν, αν αυτό που έχει αυξηθεί είναι η τάση μας να «βλέπουμε» παντού την κατάθλιψη, ή αν έχουν αυξηθεί και τα δύο ταυτόχρονα. Για το λόγο αυτό, θα επιχειρήσω μια διαφορετική προσέγγιση του θέματος.

Ακούμε συχνά από μεγαλύτερους στην ηλικία ότι «παλιά οι άνθρωποι ήταν πιο ευτυχισμένοι». Παλιά η ζωή ήταν πιο σκληρή, πιο κουραστική, αλλά ταυτόχρονα πιο απλή. Ο ρόλος του καθενός στην οικογένεια και την κοινωνία ήταν συγκεκριμένος και παγιωμένος, το ίδιο και οι υποχρεώσεις του, ενώ οι διέξοδοι για διασκέδαση ήταν περιορισμένες και καθορισμένες από την αναγκαιότητα. Οι άνθρωποι τότε ήταν λιγότερο ελεύθεροι, αλλά και λιγότερο προβληματισμένοι, ζούσαν σε μεγαλύτερη στέρηση, αλλά αντλούσαν ικανοποίηση από μικρά πράγματα, οι δουλειές τους ήταν περισσότερο απαιτητικές σωματικά, αλλά λιγότερο απαιτητικές ψυχικά.

Στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες παρατηρείται οικονομική και πνευματική ανάπτυξη, αλλά ταυτόχρονα και αμφισβήτηση όλων των παραδοσιακών ρόλων, εννοιών, ιδεολογιών, θεσμών. Ενώ στις αρχές του 20ού αιώνα, την εποχή που έζησε ο Φρόυντ, αυτό που κυριαρχούσε ήταν οι απαγορεύσεις, στην εποχή μας ασκείται πίεση για όλο και μεγαλύτερη απόλαυση. Ο περίγυρος τότε περιόριζε τους ανθρώπους, σήμερα όμως δίνει ένα φαινομενικά αντίθετο πρόσταγμα: «απόλαυσε»! Μια τέτοια απόλαυση χωρίς μέτρο δεν είναι καθόλου ευχάριστη, ενώ κάποιες φορές μπορεί να αποβεί και μοιραία, όπως για παράδειγμα στην τοξικομανία.

Διαβάζουμε σε δημοφιλή έντυπα ή ιστοσελίδες: «τα 100 μέρη που ΠΡΕΠΕΙ να δεις πριν πεθάνεις», «όλα όσα ΠΡΕΠΕΙ να έχει κάνει ένας άντρας μέχρι τα 30 του», «οι 10 MUST εμπειρίες μιας εργένισσας». Η κοινωνική πίεση είναι ακόμα μεγαλύτερη στις γυναίκες, οι οποίες καλούνται να είναι πάντοτε όμορφες, να έχουν μια πετυχημένη καριέρα, αλλά να είναι ταυτόχρονα καλές μητέρες και πρόθυμες σύζυγοι. Πολλοί άνθρωποι αισθάνονται αποτυχημένοι, ανεπαρκείς, επειδή δεν κατάφεραν να ακολουθήσουν τα ολοένα και πιο απαιτητικά νέα πρότυπα. Σαν να μην έφταναν όλα τα παραπάνω, οι απαιτήσεις αυτές είναι συχνά αντικρουόμενες, με αποτέλεσμα να προκαλείται σύγχυση και αίσθημα κενού.

Η υπερβολική, δυσάρεστη απόλαυση, το αίσθημα αποτυχίας, αλλά και το αίσθημα κενού είναι άμεσες συνέπειες του σύγχρονου τρόπου ζωής. Ολοένα και συχνότερα τούς δίνεται το όνομα της «Μείζονος Καταθλιπτικής Διαταραχής», που καλύπτει και ομογενοποιεί τα πάντα, εξαλείφοντας τη διαφορετικότητα της κάθε περίπτωσης. Στο θέμα λοιπόν της «επιδημίας κατάθλιψης» θεωρώ πως οι ψυχίατροι και οι ψυχολόγοι πρέπει να κάνουμε ένα βήμα πίσω. Να δούμε την κατάσταση με ταπεινότητα, εξετάζοντας όλες τις πλευρές, βιολογικές, ψυχολογικές και κοινωνικές. Να δώσουμε χώρο στους ασθενείς μας να εκφραστούν, να αναπτύξουν τις δυνατότητές τους και, αν είναι δυνατόν μέσα από μια ψυχαναλυτική διαδικασία, να ανακαλύψουν τις αιτίες της δυστυχίας τους, που δεν συνειδητοποιούν ακόμα. 

 

* Ο κ. Νίκος Μοσχόπουλος είναι ψυχίατρος, Υπ. Διδάκτωρ ΑΠΘ, μέλος της Φροϋδικής Εταιρείας Ελλάδας.

 

Στις αρχές αυτού του μήνα έγινε γνωστό ότι ο γιος γνωστού ηθοποιού συνελήφθη γιατί επιτέθηκε λεκτικά σε μια γυναίκα στην Αττική. Στη συνέχεια νοσηλεύτηκε σε ψυχιατρική κλινική με εισαγγελική εντολή, καθώς είχε ιστορικό ψυχικής διαταραχής και είχε διακόψει τη φαρμακευτική αγωγή. Η είδηση αυτή έλαβε μεγάλη δημοσιότητα και αναμεταδόθηκε από όλα τα ΜΜΕ, ιδίως σκανδαλοθηρικά έντυπα και ιστοσελίδες, που δημοσίευαν πρωτοσέλιδα με χαρακτηρισμούς όπως «ψυχώ» (psycho), «ψυχάκιας» και άλλους, όχι λιγότερο προσβλητικούς. Επίσης, κάποια ΜΜΕ, επικαλούμενα αόριστα «αστυνομικές πηγές», άφησαν να εννοηθεί ότι ίσως ο «κανακάρης του ηθοποιού» να συνδέεται και με μια στυγερή δολοφονία που είχε γίνει παλιότερα.

Είναι προφανές ότι έτσι στοχοποιείται ένας άνθρωπος χωρίς επαρκή στοιχεία, καθώς είναι άλλο πράγμα να έβρισε ή να έφτυσε κάποιες γυναίκες και εντελώς διαφορετικό να σκότωσε. Επίσης, με αυτόν τον τρόπο αναπαράγεται το παλιό, άθλιο στερεότυπο του «σχιζοφρενή δολοφόνου», που στιγματίζει όλους τους ψυχικά ασθενείς. Ένα στίγμα που δυσκολεύει την κοινωνική τους επανένταξη, την εύρεση εργασίας, τις προσωπικές τους σχέσεις, οδηγώντας συχνά στην περιθωριοποίησή τους. Τα ΜΜΕ δεν αναμεταδίδουν απλά ειδήσεις, αλλά διαμορφώνουν την εικόνα που έχει το κοινό για την πραγματικότητα. Δεν είναι υπερβολικό λοιπόν να ισχυριστούμε ότι η κοινωνική εικόνα της ψυχικής νόσου «κατασκευάζεται» σε μεγάλο βαθμό από τα ΜΜΕ, αλλά και από δημοφιλείς ταινίες ή βιβλία.

Το πασίγνωστο θρίλερ «The Texas chainsaw massacre» του 1974 είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ίσως ο τίτλος να μην σας φαίνεται γνωστός, κι αυτό γιατί μεταφράστηκε στα ελληνικά ως «Ο σχιζοφρενής δολοφόνος με το πριόνι». Μια ελεύθερη μετάφραση, εντελώς άσχετη με το αυθεντικό όνομα της ταινίας, που αναπαρήγαγε τον επικίνδυνο μύθο του «σχιζοφρενή δολοφόνου». Στα μάτια χιλιάδων ανθρώπων λοιπόν, ο ασθενής με σχιζοφρένεια είχε ταυτιστεί με έναν βίαιο δολοφόνο με μάσκα και αλυσοπρίονο. Το remake της ταινίας που κυκλοφόρησε το 2003 είχε κι αυτό τον ίδιο τίτλο στα ελληνικά. Τουλάχιστον, στην αρχή της προβολής έδειχναν μια κάρτα που διευκρίνιζε ότι ο δολοφόνος της ταινίας δεν είναι σχιζοφρενής και ότι οι σχιζοφρενείς δεν είναι επικίνδυνοι. Ήταν κι αυτό μια εξέλιξη...

Πρέπει να γνωρίζουμε ότι οι ψυχικά ασθενείς δεν είναι επικίνδυνοι, τουλάχιστον όχι περισσότερο από τον «μέσο άνθρωπο». Μπορεί η συμπεριφορά κάποιων ψυχωτικών ασθενών να φαίνεται αλλόκοτη και απρόβλεπτη, κάτι το οποίο τρομάζει τον κόσμο, η πιθανότητα όμως να γίνουν επιθετικοί είναι περίπου η ίδια με οποιονδήποτε άλλο άνθρωπο. Είναι κάτι που έχει αποδειχτεί από πολλαπλές έρευνες. Μια πρόσφατη μελέτη Αμερικανών επιστημόνων με δεκάδες χιλιάδες συμμετέχοντες έδειξε ότι δεν υπάρχει σημαντική διαφορά μεταξύ της επιθετικότητας των ασθενών με σοβαρή ψυχική διαταραχή και των υγιών. Οι μόνοι ασθενείς που βρέθηκαν περισσότερο επιθετικοί ήταν όσοι αντιμετώπιζαν προβλήματα με αλκοόλ ή άλλες ουσίες.

Οι άνθρωποι με ψυχικές διαταραχές αποτελούν μια ιδιαίτερα ευάλωτη ομάδα. Οι ίδιοι και οι οικογένειές τους καλούνται να σηκώσουν ένα δυσβάσταχτο φορτίο, που επιβαρύνει κατά πολύ την καθημερινότητά τους. Είναι άδικο να τους φορτώνουμε επιπλέον με το βάρος ενός στίγματος που βασίζεται στην άγνοια. Ας μη μιλάμε άλλο ΓΙΑ τους ψυχικά ασθενείς, ας μιλήσουμε ΜΕ τους ψυχικά ασθενείς. Γνωρίζοντάς τους από κοντά θα συνειδητοποιήσουμε πόσο αβάσιμες ήταν οι προκαταλήψεις μας.

 

* Ο κ. Νίκος Μοσχόπουλος είναι ψυχίατρος, Υπ. Διδάκτωρ ΑΠΘ, μέλος της Φροϋδικής Εταιρείας Ελλάδας.

 

 

Οι σχολικές εξετάσεις, ιδίως οι πανελλαδικές, αποτελούν σταθερή πηγή άγχους για τους περισσότερους μαθητές, αλλά και για τους γονείς τους. Είναι γνωστό ότι οι ημέρες των πανελλαδικών εξετάσεων και το διάστημα που μεσολαβεί για την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων αποτελούν περίοδο έντονου στρες για τους εφήβους μαθητές και τους γονείς τους. Το λεγόμενο «άγχος απόδοσης» επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, όπως είναι η προσωπικότητα του μαθητή, η στάση των γονέων και το γενικότερο κλίμα μέσα στην οικογένεια, η μεγάλη σημασία που αποδίδεται στις εξετάσεις από το εκπαιδευτικό σύστημα και την κοινωνία. Υψηλά επίπεδα άγχους για μεγάλο χρονικό διάστημα έχουν συνδεθεί με ποικίλες ψυχικές και σωματικές ασθένειες, είναι λοιπόν σημαντικό να προφυλαχτούν όσο γίνεται οι έφηβοι μαθητές από τις επιπτώσεις του.

Τις προηγούμενες δεκαετίες η χώρα μας γνώρισε μια περίοδο ανάπτυξης, οικονομικής κυρίως, αλλά και σε άλλους τομείς όπως στην εκπαίδευση. Οι σπουδές στο πανεπιστήμιο, ιδίως στις λεγόμενες σχολές «υψηλής ζήτησης», θεωρούνταν ότι έδιναν όχι μόνο κύρος, αλλά και το εισιτήριο για μια καλύτερη ζωή. Εφόσον ο βαθμός στις πανελλαδικές αποτελούσε το βασικό κριτήριο εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, ήταν αναμενόμενο να καλλιεργούνται υψηλές προσδοκίες. Σε πολλές οικογένειες λοιπόν οι γονείς υπεραπασχολούνταν με τις σχολικές επιδόσεις των παιδιών τους, αυξάνοντας κατά πολύ το στρες των ήδη αγχωμένων εφήβων. Στα χρόνια της κρίσης που διανύουμε, τα πράγματα έχουν αλλάξει ως έναν βαθμό. Ένα πτυχίο δεν εγγυάται πλέον επαγγελματική εξασφάλιση, ενώ αρκετοί γονείς δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να «σπουδάσουν» τα παιδιά τους. Ως αποτέλεσμα, η πίεση για υψηλές επιδόσεις στις πανελλαδικές έχει ίσως μειωθεί, χωρίς όμως να υπάρχει σχετική έρευνα που να το τεκμηριώνει.

Μια πρόσφατη έρευνα1 Ελλήνων επιστημόνων, που εξέταζε τα επίπεδα άγχους μαθητών λυκείου, κατέληξε σε ορισμένα ενδιαφέροντα συμπεράσματα. Διαπιστώθηκε ότι τα επίπεδα άγχους των μαθητών της Τρίτης Λυκείου δεν ήταν μεγαλύτερα από αυτά των υπολοίπων τάξεων, όπως περίμεναν οι ερευνητές λόγω των πανελλαδικών. Μαθητές από όλες τις τάξεις του Λυκείου βρέθηκαν αρκετά αγχωμένοι, κάτι που θα πρέπει να μας προβληματίσει. Παρατηρήθηκε ότι οι μαθητές που δαπανούσαν περισσότερες ώρες σε φροντιστήρια παρουσίαζαν εντονότερο άγχος, ενώ τα επίπεδα άγχους μειώνονταν σημαντικά όσο αυξάνονταν οι ώρες ύπνου, αλλά και η σωματική άσκηση.

Πώς θα πρέπει λοιπόν να διαχειριστούν οι γονείς ένα τέτοιο σύνθετο και ευαίσθητο θέμα; Αρχικά, είναι σημαντικό να δείχνουν με τη στάση τους ότι είναι κοντά στα παιδιά τους, ότι τα αποδέχονται και τα αγαπούν, όποιο αποτέλεσμα κι αν φέρουν στις εξετάσεις. Επίσης, έμφαση θα πρέπει να δίνεται στην προσπάθεια και όχι στο αποτέλεσμα. Όταν αυτοσκοπός είναι μόνο η επίδοση, καλλιεργούνται υψηλές προσδοκίες που αυξάνουν το στρες και προκαλούν έντονη απογοήτευση αν δεν πραγματοποιηθούν. Ακόμα, όπως φάνηκε από τα αποτελέσματα της μελέτης, είναι ουσιώδες οι μαθητές να έχουν χρόνο για σωματική άσκηση, χρόνο για να κοιμηθούν, χρόνο για τον εαυτό τους, πέρα από το διάβασμα και τα φροντιστήρια. Οι πανελλαδικές αποτελούν ένα σημαντικό σταυροδρόμι στη ζωή ενός νέου ανθρώπου, αλλά σε καμία περίπτωση το μόνο σημαντικό. Αυτό που χρειάζεται είναι νηφαλιότητα και ψυχραιμία.

Δείτε και:

  1. Λαζαράτου Ε. και συν. Προγνωστικοί δείκτες και χαρακτηριστικά του άγχους μεταξύ των εφήβων μαθητών: Ένα ελληνικό δείγμα. Ψυχιατρική 2013, 24:27-36

 

* Ο κ. Νίκος Μοσχόπουλος είναι Ψυχίατρος MD, PhDc, Στρατιωτικός Ιατρός - Υπ. Διδάκτωρ ΑΠΘ, Μέλος Φροϋδικής Εταιρείας Βορείου Ελλάδος.

 

https://www.facebook.com/nmoschopoulos

 

FOLLOW US
Copyright © 2017 EmprosNet.gr
Εμπρος Ημερήσια Εφημερίδα Νομού Λέσβου - Καρά Τεπέ - Mυτιλήνη - 81100
Απαγορεύεται η αναπαραγωγή με οποιονδήποτε τρόπο.
Top