Η Τένεδος, στην πόλη της την Αιολίδα, είχε δύο λιμάνια και το ναό του Σμινθέα Απόλλωνα, σύμφωνα με τον Στράβωνα. Από αυτή την πόλη, ανασκάφηκε το αρχαϊκό και κλασσικό της νεκροταφείο μόνο, καθώς και κάτι θεμέλια σε σωστικές ανασκαφές, στον παλιό χριστιανικό μαχαλά. Τα ευρήματα βρίσκονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Τσανάκ-Καλέ. Η σημασία της βρισκόταν στην στρατηγική της θέση στο δρόμο του σιταριού από τον Εύξεινο Πόντο προς την Αθήνα, που με τα μελτέμια, για εννιά μήνες έδεναν τα καράβια στα λιμάνια της. Έτσι υπήρξε ναυτική βάση της τον 5ο - 4ο αι. π.Χ., μέλος της Α΄ και Β΄ Αθηναϊκής Συμμαχίας. Παρότι ο Πλίνιος δεν αναφέρει το κρασί της, τα αμπέλια της μαρτυρούνται σαν το κύριο προϊόν της από τα αρχαϊκά χρόνια. Υψηλά, ευρύστομα αγγεία δείχνουν την καλλιέργεια του αμπελιού και της ελιάς (μυλόπετρα trapetum στο κάστρο). Από τον 4ο αι. γίνονται εξαγωγές κρασιού, ένα προϊόν που έχει μακριά ιστορία, μέχρι τις μέρες μας. Όμως τα νομίσματα της είναι οι πιο σίγουροι κράχτες γι’ αυτό. Τα πρώτα του 6ου π.Χ. αι., αργυρά, φέρουν στη μία όψη το διπλό πρόσωπο, αρσενικού - θηλυκού, μάλλον του Δία και της Ήρας*, ενώ στην άλλη το διπλό Πέλεκυ και την αναγραφή της ΤΕΝΕΔΟΥ (ΤΕΝΕΔΙΩΝ, ΤΕ κ.α.). Μετά εμφανίζονται κάνθαροι και αμφορείς, όπως και το τσαμπί του σταφυλιού.Καταλήφθηκε από τους Σπαρτιάτες και τους Πέρσες (ο Φαρνάβαζος το 493 π.Χ. καταστρέφει τα τείχη της πόλης) και απελευθερώθηκε (το 336 π.Χ.) από τον Ηγίλοχο, στρατηγό του Μ. Αλεξάνδρου. Ήταν γνωστή επίσης σ’ όλη την Ελλάδα, η ρίγανη της! Πάντως η οικονομική ευρωστία του νησιού, τον 4ο π.Χ. αι., φαίνεται από το μεγάλο μέρισμα που της αναλογεί, στην Α΄ Αθηναϊκή Συμμαχία (4 τάλαντα και 500 δραχμές το 500 π.Χ.). Η παρακμή άρχισε με την κατασκευή του μεγάλου λιμανιού της γειτονικής Αλεξάνδρειας - Τρωάδας,το 133 π.Χ., από τους Ρωμαίους. Τα λιμάνια της δεν δέχονταν πλοία, σταμάτησε η καλλιέργεια του αμπελιού, εκτός της ελιάς. Σαν ναυμαχία της Τενέδου καταγράφηκε η καταστροφή του στόλου του Μιθριδάτη, το 73 π.Χ., από το Ρωμαίο Λούκουλο, πασίγνωστο και από την πολιορκία της Μυτιλήνης. Ο ναός του Σμινθέα Απόλλωνα, του «μυοκτόνου», προστάτη από την Πανούκλα, θεωρείται ότι βρισκόταν στη θέση του σημερινού κάστρου. Κάτι μέλη εκεί ίσως να ανήκαν σ’ αυτόν.

*Άλλες απόψεις για τα δύο πρόσωπα ήταν στην όψη ο Διόνυσος, αλλά υπάρχει η δάφνη και όχι ο κισσός, καθώς και ο ήρωας Τένης, με την Ετρούτσκα Τινία! Για το διπλό πέλεκυ έχουν γραφεί πολλά! Ο Αριστοτέλης ανέφερε ότι ένας βασιλιάς των Τενεδίων ίδρυσε νόμο να κόβονται τα κεφάλια των μοιχών με το διπλό πέλεκυ! Και ότι ο πρώτος που τιμωρήθηκε ήταν ο ίδιος ο γιος του βασιλιά!! Ο φιλόσοφος δεν είχε σε εκτίμηση το πολίτευμα του νησιού.

 

 

Στη χώρα, η αρχαία Αιολίδα και τα δύο λιμάνια

 

…με Κορινθιακά

 

…Αττικά αγγεία

 

…καθήμενες Κυβέλες από το νεκροταφείο

 

…και θεμέλια

 

Τα νομίσματα των ΤΕΝΕΔΙΩΝ με το Δία - Ήρα

 

…το διπλό πέλεκυ και το σταφύλι

 

…και γενειοφόρο μορφή

 

Το κιονόκρανο

 

…και το Λέσβιο κυμάτιο, ίσως από το ναό του Απόλλωνα!