FOLLOW US

Παιδείας ο λόγος

Ο λόγος και η πολιτική (Μέρος Α΄)

Ο λόγος σε όλες τις μορφές του, είχε καταξιωθεί στην αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία. Η ελευθερία που πήγαζε από το δημοκρατικό πολίτευμα, εξασφάλιζε στον Αθηναίο πολίτη τη λεγόμενη παρρησία και ισηγορία, δηλ. το δικαίωμα να εκφράζει ελεύθερα την άποψή του, όταν το επιθυμούσε. Εξάλλου, είναι γνωστή η φράση του κήρυκα «τις αγορεύειν βούλεται», με την οποία καλούσε όποιον πολίτη ήθελε από αυτούς που συμμετείχαν στην Εκκλησία του Δήμου, να εκφράσει τις απόψεις του για τα θέματα που συζητούνταν. Ο Δημοσθένης μάλιστα παρατηρεί πως δεν υπάρχει μεγαλύτερη δυστυχία για έναν ελεύθερο άνθρωπο από το να στερηθεί την παρρησία (απόσπ. 350). Στην Εκκλησία του Δήμου, οι αντίπαλοι ρήτορες διατύπωναν τις απόψεις τους για τα δημόσια θέματα, τα διαφώτιζαν και βοηθούσαν το κοινό να πάρει τις πιο σωστές αποφάσεις. Στα δικαστήρια οι διάδικοι ανέλυαν τις θέσεις τους, πρόβαλλαν τα επιχειρήματά τους, ανασκεύαζαν τα επιχειρήματα των αντιπάλων τους και βοηθούσαν στην απονομή της δικαιοσύνης. Στις συγκεντρώσεις και τις γιορτές, αξιόλογοι πνευματικοί άνδρες εγκωμίαζαν και πρόβαλλαν τις προσωπικότητες εκείνες που είχαν διακριθεί στον ιδιωτικό και τον δημόσιο τομέα και είχαν προσφέρει σημαντικές υπηρεσίες στην πατρίδα.

Η ελευθερία του λόγου που επικρατούσε στην Αθήνα, τονίζεται από τον Ευριπίδη στον «Ιππόλυτό» του (στ. 421-423) και από τον Πλάτωνα στον «Γοργία» του (461 e). Είναι αξιοσημείωτο πως ο Αριστοτέλης θεωρούσε τον λόγο στοιχείο που διακρίνει τον άνθρωπο από τα ζώα και έλεγε πως, ενώ τα ζώα έχουν «φωνή» με την οποία αυτά μπορούν να εκφράσουν το ευχάριστο και το δυσάρεστο, ο άνθρωπος έχει «λόγο» με τον οποίο, πέρα από το ευχάριστο και το δυσάρεστο, αυτός μπορεί να εκφράσει και ανώτερες ηθικές και αισθητικές αξίες, όπως το ωφέλιμο και το βλαβερό, το καλό και το κακό, το ωραίο και το άσχημο (Πολιτικά 1252 b - 1253 a 24). Ο Θουκυδίδης βάζει τον Περικλή στον Επιτάφιό του, να λέει πως «οι Αθηναίοι δε θεωρούσαν πως τα λόγια βλάπτουν τα έργα, αλλά θεωρούσαν ζημιά το να μη διαφωτιστούν με το λόγο γι’ αυτό που επρόκειτο να επιχειρήσουν (ΙΙ.40.2: ου τους λόγους τοις έργοις βλάβην ηγούμενοι , αλλά μη προδιδαχθήναι μάλλον λόγω πρότερον ή επί α δει έργω ελθείν). Μια παρόμοια ιδέα εκφράζει ο Θουκυδίδης με το στόμα του Διοδότου που, προσπαθώντας να αλλάξει τη σκληρή απόφαση που είχαν πάρει οι Αθηναίοι για τους Μυτιληναίους μετά από πρόταση του Κλέωνα, λέει χαρακτηριστικά: Όποιος υποστηρίζει πως ο λόγος δε διαφωτίζει τα έργα ή είναι ανόητος ή έχει κάποιο συμφέρον (ΙΙΙ 42.1: τους δε λόγους όστις διαμάχεται μη διδασκάλους των πραγμάτων γίγνεσθαι, ή αξύνετός εστιν ή ιδία τι αυτώ διαφέρει,).

Ο λόγος όμως καταξιώνεται πιο πολύ ως διάλογος, που θεωρείται βάση της πνευματικής ελευθερίας. Αυτός με οποιαδήποτε μορφή του, όπως αυτός παρουσιάζεται στα ομηρικά έπη ή την τραγωδία, στην φιλοσοφία ή στην Εκκλησία του δήμου και στις δημηγορίες, ως λόγος και αντίλογος, διακρίνεται για τον αγωνιστικό του χαρακτήρα και με την ανταλλαγή απόψεων και την αντιπαράθεση ιδεών συντηρεί τη ζωή και την καλυτερεύει με τη γνώση και την αλήθεια. Ο Σωκράτης, που, όπως φαίνεται από τους πλατωνικούς διαλόγους, με την προφορική διδασκαλία του, στήριξε και καταξίωσε τον διάλογο, λέει πως τη διαλεκτική τέχνη χρώμενος φυτεύει και σπείρει μετ’ επιστήμης λόγους.

Κι είναι θλιβερό εμείς που έχουμε εισαγάγει στην πολιτική τον διάλογο να τον ευτελίζουμε απλώς και μόνο, για να εξυπηρετήσουμε τα προσωπικά και τα κομματικά μας συμφέροντα. Αρκεί να παρακολουθήσει κανείς μια συνεδρίαση της Βουλής ή μια συζήτηση εκπροσώπων των κομμάτων στην τηλεόραση, για να σιχαθεί και τον διάλογο και την πολιτική. Ο Πλάτων περιγράφοντας την εικόνα της αθηναϊκής δημοκρατίας της εποχής του (4ος αι. π.Χ.), μιλά για τις θορυβώδεις λαϊκές συγκεντρώσεις, τις συνεδριάσεις της Εκκλησίας του Δήμου, όπου οι εκκλησιαστές υπερβολικά χειροκροτώντας και φωνάζοντας άλλα αποδοκιμάζουν από αυτά που λέγονται και πράττονται και άλλα τα επιδοκιμάζουν, ενώ ο αντίλαλος των βράχων και του υπαίθριου χώρου διπλασιάζει τις αποδοκιμασίες τους και τους επαίνους τους (Πολιτεία ΣΤ΄ 492 b,c: προς δ’ αυτοίς αι τε πέτραι και ο τόπος εν ω αν ώσιν απηχούντες διπλάσιον θόρυβον παρέχωσι του ψόγου και του επαίνου). Και μιλούμε για μια εποχή κατά την οποία είχε αρχίσει η παρακμή της αθηναϊκής δημοκρατίας.

Κάτι ανάλογο δε συμβαίνει και στη δική μας Βουλή, όπου πολλές φορές πολλοί μιλούν και κανένας δεν ακούει; Οι πολιτικοί μας, όπως και τότε, επειδή τους λείπει η πολιτική επιστήμη, επειδή δεν έχουν πολιτική μόρφωση, αυτό που ονομάζουμε «πολιτικό πολιτισμό», καταντούν αντί για πολιτικοί να είναι «στασιαστικοί» και να γίνονται υπαίτιοι κοινωνικών ή πολιτικών ταραχών για δημοκοπικούς λόγους και όχι ηγήτορες που κατευθύνουν σωστά τον λαό και παίζουν τον παιδαγωγικό τους ρόλο. Κι είναι θλιβερό, ενώ φέρονται έτσι, να αναγγέλλεται από τον Πρόεδρο της Βουλής πολλές φορές πως «από τα άνω θεωρεία παρακολουθούν τη συνεδρίαση της Βουλής σαράντα τόσοι… μαθητές… κ.λπ.». Δεν συναισθάνονται τι κακό κάνουν με το παράδειγμα που δίνουν. Αυτοί κοιτάζουν με τους λόγους τους πώς να πλανεύουν τον λαό, όπως τότε, και καταλήγουν να είναι μεγαλύτεροι σοφιστές από όλους τους σοφιστές! (Πλάτων, Πολιτικός, 303c).

«Ο σωστός διάλογος», όπως έλεγε ο Ευριπίδης, «και σε διαφωνία ακόμη, // τις θέσεις και των δυο πλευρών // στο τέλος συνενώνει» (απόσπ. 867: ευ γαρ και διχοστατών λόγος // σύγκολλα ταμφοίν ες μέσον τεκταίνεται). Οι πολιτικοί μας όμως βρίσκουν τον τρόπο να μετατρέπουν τον διάλογο σε μονόλογο και με τις οξείες και φανατικές αντιπαραθέσεις τους, τον πολώνουν και τον καταστρέφουν.

 

*Ο κ. Αθανάσιος Φραγκούλης είναι Δρ. Κλασικής Φιλολογίας, Επίτ. Σχολικός Σύμβουλος.

FOLLOW US
Copyright © 2017 EmprosNet.gr
Εμπρος Ημερήσια Εφημερίδα Νομού Λέσβου - Καρά Τεπέ - Mυτιλήνη - 81100
Απαγορεύεται η αναπαραγωγή με οποιονδήποτε τρόπο.
Top